This is default featured slide 1 title

Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these sentences with your own descriptions.

This is default featured slide 2 title

Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these sentences with your own descriptions.

This is default featured slide 3 title

Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these sentences with your own descriptions.

This is default featured slide 4 title

Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these sentences with your own descriptions.

This is default featured slide 5 title

Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these sentences with your own descriptions.

Sunday, November 16, 2014

Mel hoih Zolia Beautiful

"Beautiful"
na mel la hoih, na tha lah cing, pilna lah nei
siam na lah nei, leitug lam pan en pak leng lah
nang bang nu mei, tangval te deih, nungak te eng
na mann phat lam thei le cin,
kei kong it zah, kei kong ngaih zah,
kei kan ong it , kei kan ong ngai, kuamah omlo
athei pipi, atel pipi, nang bang hang aa tua pa tawh
kei sang in zong, pil zaw mah ee
kei sang in zong, siam zaw mah ee
kei sang in zong, nei zaw mah e
kei sang in zong, hoih zaw mah ee
kei sang in zong, tei zaw mah ee,,
Hi mah ee.. man mah e
ong siang gen zuai ning, ong tel siam lel in
ama hang in, na lungdam loh na
ama hang in, na kha siat na
ama hang in, na thuak na
ama hang in, na kap na te
ama hang in, na min daai na leh, na hun bei na
tawm nawn kei ki sim zo nawn kei
ama hang in khat veivei ciang
ka nun tak na man nei sa keng, kap ngeu ngeu aa nong gen ngei te
na phawk lai hiam? na hei lai hiam?
ken, na mang ngilh pak pak lo
kua aa na ngaih pen? kua a na it pen? ong ki dong leh
kua na ci tam? thei nuam mah sing, ong dawng dih ve
kei ong ki dong leh? kua dang om kei,(nang bek mah hi)*
nang e deih na, kei ii deih na
nang e ngaih sut, kei ii ngaih sut
ong ki bang lo, kum khat khit ciang
kum khat ong bei, kum 2 ong cing
ii deih te zong, ong ki dang ta
kei lunggulh leh kei lungnop na
mercedes te, hi dihdih kei
inn gol pi te, hi dihdih kei
ipad, iphone , hi dihdih kei
gucci, louis , hi dihdih kei
sum leh pai zong, hi dihdih kei
kei lunggulh leh kei lungnop na
nang sung bek aa om ee, ka ang sung ah cik ciang?
nong ciah kik tam maw
Chorus:Chorus
i mai lam hun ding thu khem peuh tung sianmang deih na
bang in lum kim ni ,na neih khit lam zong ken thei ing a hih
hang kei nung kik ngei kei ning .ken hong lam en ning ken
hong it tawntung ning ,ka it na te nong sang zawh lo
hang,lung kim tak in ken hong ngai ing
Leitung cih pen, lam et bang lo
Leitung cih pen , ki cing cih omlo
Leitung cihpen , lungkim omlo
Leitung cihpen, aman pen omlo
Leitung cihpen, akhial pen omlo
Leitung cihpen, apil pen omlo
Leitung cihpen, ahai pen omlo
Leitung cihpen, ahoih pen omlo
Leitung cihpen, asia pen omlo
Ong mawh sak vet keng, ong khial sak vet keng
Ei nih kikal, apiang sa thu te
Kong gen loh aa, ka phun loh hang
Heh ngei lo aa, ka lung duai hang
Mawtaw bang in, start kik theih leh
Movie bang in ,start kik theih leh
Game te bang in , start kik theih leh
Computer bang in, start kik theih leh
Game over cih omlo ding..
A pat na pek pan ki pan kik ding
kei lam et na, nang na hi
kei nun tak , nang na hi
Ngah loh pi ding kong ki pat se
Ngah loh pi ding kong it sese
Ngah loh pi ding kong ngaih sese
Ngah loh pi ding kong ki piak se
Ngah loh pi ding kong khual sese
Ngah loh pi ding kong lam et se
Mawk na pi tawh aki bat pong hang.
(Tua aa na lawm pa sang in bel)
ong kin zo mahmah sam ning
kua tawh ki ho, kua tawh vak khawm
kua tawh an ne, kua tawh nuam sa,
Kua mawtaw tawh, koi lam khawng ah..
Sawl bang hei in, Va bang na leng.
zing ni thak ong suak kik ding, itna man tawh ken kong ngaih
leh
sian in lum bang ong sung ding, (tui bang kigawm ding yeah
Hun khat lai aa, ii la deig te
Hun khat lai aa, ii la ngaih te
Hun khat lai aa, nong gen ngei te
Hun khat lai aa, kong gen ngei te
Kum tawh, akha tawh apai khit hang
Ka mit kha leh ka bil kha ah
Zani mahmah bang lai e..
Mi dang suak ta,
Ki theih loh bawl ta
Ei te gel ii tang thu,
Ngaih sun kik leng, Kha siat huai ee..
Chorus
bridge
nong it nate, lam en den ing
bang bang a piang zong
ken hong ngak lai ning
nang aa ding in atawntung in
kong ong hon sak ning.
tun leh zua ee awi loh hiam
lia sin thu (takpi) mah hiam?
vang aa kong ngaih luat man in
kong lel khiat tongdam te in
lia sin lai ah thaang bang thaang bang,awk den ta hiaM?
pu pa ten na gen uh ee
leii leh ha zong ki pet thei,ki tawng ki sel thei
mu dah luat man hi lo, kong it kong ngaih man.
.vang khua ki khat lo, thu leh la zong ki za lo
na tong dam, (na tong khum

Saturday, November 15, 2014

KA MIT KHA AH OM DEN NA MEL HOIH NA

Nu ngak mel hoih leh a et lawm na duang nasak mel et cim thei lo hi mai ing.
Bangzah tak in namel hoih in et lawmsa kahiam cih pen ka kagen thei kei hi.
A masa in namel a hoih lua zong hi tuan masa khol lo hi
Kong muhmuh ciang in na it huai aa na ngaih bang tektek hi,
Nisim in kong it na leh kong ngaih na khang tektek a hih man in mi hoih miman pha tampi a om zong in kei aa ding aa manpha pen leh a hoih pen na hihi,
   Hih zah liang in kong it na leh kong ngaih theih napen koi pan hongpai hi ding hiam cici ing,
A hi zong in kei ngaih na hongsang zolo ding na hih lam ka thei hi, hi mah leh kong ngaih lam kong it lampen na theih nading ciang khop in ka gamta veve a nang lampan bel mudah na leh lau na in nong ngaih sun diam telsiam keng,
  Na it huai zia leh na ngaih ban na pen nisim in ka mit kha ah luaiden tawntung hi.. a hi zong in nong awl mawh kei aa lawmta ki hobang in nong ngaih sun lel hi,
Lawmta bang aa nong hopih zong kei a ding in kalung nop na khat mah na hi veve hi,,,
Kong ngaih na, Na tung ah bang hang in ka lungsim sung aa, om zah gen ngamlo ka hiam cih na theih nop leh.
1.Nang sang in ka zawng zaw hi.
2.Nang sang in ka hai zaw hi.
3.Nang sang in ka muh na toi zaw tham hi.
4.Na muh na leh na theih na te kei tawh teh theih a hi kei hi.
  Hih bang haksat na teng hang in kong ngaih mahmah lam leh kong it mahmah lam na telding in ka gen ngam kei hi a hi zong in kei sang aa hau zaw leh kei sang aa pil zaw khat tawh na ki ten ciang kei kong it na leh kei hong ngaih zah lian hong ngai zotam maw ci in ka lung sim ah om hi,
   Kei lo Pasal dang nei ding in kong lam en aa kei kong it na zah kei kong ngaih na zah aa hong it thei hong ngai thei hi leh ka ut mahmah hi,
Bang hang hiam cih leh kong khual lua hi na gen theih ding kong phal kei hi mite bawl siat ding in kong phal zokei hi,
Kei bek hong ngai mi a om hi lo aa midang ten zong hong ngaih lam ka mu hi a hi zong in tua midang te kei sang in nei zaw pil zaw a hih man in kei sang in na ngaih sun thei zaw mai ding hi,
  Tua mahmah in ka thanem na tampi om hi,
A hi zong in sum leh pai neih leh lam en lo in it na en mi khat hi le cin tua it na lak ah madawk zopen ding hi ing,
It na sung ah madawk pen ka hih hang in neih leh lam pil na sung ah a tawp na lam ka hi kha ding hi,
  Hih bang teng hang in nang tawh i ki kal ah hong awh pil na leh hauh na ka neih loh mah na sa lua mahmah ka hihi,
Na mel hoih na leh na pil na ngaih sut na te a zangsiam ding in kong lam en hi Pasal gina lo nei ding in kong phal kei aa nang zong thei hi le cin na ut khol kei ding hi tua hi aa nang hong ngai te lak ah a nei pen leh a zawng pen en kak le cin a neipian ten bel hong ho ziahziah ngam pah lel ding uh hi,
  A hi zong in kei pen nei lo thei lo ka hih man in ki muan na ding bang mah om lo kawm kal ah ka ciak ziahziah ngamloh lam bel thei in hong un ing,
A hih hang kong ngaih na ciang bel a tel zoding in kong um a nong man loh man leh na mai lam nun tak na ah nuamsa gawp lo ding cih ciang bel na ngaih sun ding hi khail lo hi teh a hi zong in a tawn tung aa hong it zoding hong deih tawntung ding it na mah thupi pen ding hi,
  Kong ngaih luat man in nang tawh i ki ho na te peuh en kik kik zel in tua teng peuh tawh ka na ki heh nem zel zel hi,
Hih zah liang aa kong ngaih theih na leh na mel ka muh khak pen hamsa leh na ka sa mahmah mawk hi bang hang hiam cih leh ka piantual niam cin na bang mah neilo kei in nang mipil mi manpha khat hoih hong sa in kong it khak zenzen pen ka lungtang bang pua thei hi le cin maw ci in ngaih sunsun ing.
Hih ka ngaih mahmah nu ngak nu in hih lai sim kha thei sim kha lo thei ding hi a hi zong in cik mah hun in ka mang ngilh loh ding Nu ngak mel hoih a hih man in kei din mun leh a madin mun ki tuak lo a hih man in ka ngaih na bekbek mah ka it na bekbek mah a hih man in na kasak luat man in hih lai ka at a hihi,
Ngilh loh ding Mel hoih nu ngak Zolia........

Friday, November 14, 2014

Nu ngak leh tang val

Zomi tangval lai, nungak lai lawm ngaih Zomi mah anei laitak
te ading;
Zi leh pasal ding i zon laitak in ema deih pasal, numei i bang
quality teng nei ding cih ngaihsut ding leh qualification/
checklist neih ding pen a ngeina ahi hi. Tua sung a atung a
kikup teng en kik pak leng...
A. Mi kician, mitei
B. Upan, Updan, Sandan kibang leh biakna kibang thupi hi.
C. Mel leh sa hoih zong thupi mahmah veve hi.
D. Lungsim hoih thupi hi. (lungsim hoih, hoihlo bang ci
khentat teh ding?)
E. Pilna leh siamna thupi hi.
F. Minam zia leh tong kibang zong thupi hi.
A tung a check list sung teng ah nang ma deih lian tawh
akituak mi na mu diam? Bangzah om ding a, mu phial mah
lecin zong amau hong deih kik diam cih pen eima mimal
hanciam thu zong
hi veve a, hanciam bek tawh zong a pian khit loh na mun
zong pawl khat om thei hi. Kingai kiteng cih pen khat bek i
it, khat bek i ngaih tawh hi thei khinlo hi. Nih mah in aki it,
aki ngaih uh a kul ahih man in i lawmnu ding, i lawmpa ding
in i deih Check list teng lak ah 100% akim ding i
muh leh a hampha i hihi. A vek in a kim i muh kei leh zong a
tam kim thei penpen cih tawh ki zon beh hi.
Lam khat ah a tung a teng deih napi in ei ma omdan tawh
akipia phalo, a kituak phalo zong om thei hi. Gentehna in No.
A pan E kikal teng numei khat deih ci ni. A hih hangin ei pen
tua nambat nam (5) lak ah 1 or 2 khawng bek i neih leh
amau ei hong deih kik na ding hamsa kha ding hi. Thatang
hat nek a zon zong hi nawnlo in, pilna, siamna nam khat mah
tawh hanciam in i deih numei, pasal khat i ngah ma dong i
itna khah khia in itna, ngaihna thu akigen ahi a, tua hong
khang toto in a sawtna ciangin ki lungkim pihna, ki
thukimpihna aom leh bek innkuan khat akipiang thei ahi pan
hi. A thupi pen ah Pasian' deihsakna leh Pasian zahtakna
bulphuh peuh leng aki khial ngei kei zaw ding hi. Tua ahih
manin Topa zong sak ni....!

Zi neih hunding

1. ZI NEIH HUN DING;
Pasal pen kum [25-35] hoih pen hi. Tua kum sungpen thahat
pen hun hi-in kum 35 val leh sauvei ki thahat zo nawn lo hi.
Tangval pawl khat in ka zi vakna ding ka neih ciang zi nei
pan ning ci uhhi. Pasian in mi mawk hauh sak lo hi. Pasian
honggeel sak na thei lo pi-in tangval hauh sawm na hih khak
leh ki dawm in. Tua hi a, zi neih hun a neih ding zong thupi
hi. Banghangin kum 25-35 hoih pen ding ci a, ki kan ciangin
leitung mipil te'n mihing khat nuntaak na leh nai [Hour] tawh
atuat ciangin kum 15=10;25AM tawh ki kim sak a, kum
35=12;42 PM tawh ki kimsak hi.Kum 35=3;00PM tawh ki
kimsak in, kum 70=11;00 PM tawh ki kimsak hi. Tua ahih
man in kum 70 nungta dingin ki tuat leng kum 25=ciangin
nai 1;00PM hongkhupsan vat ding hita hi. Tuaksuk lam
manawh hita hi. Kum 35=3;00PM khengleh sun ni ham bei-in
ni hongkaai ta ding ahi hi.
2. PASAL NEIH HUN DING;
Numei te pen kum 18=25 sungin pasal nei leh hoih pen
hi. Kum 35 val leh taneih hamsa, nausuah haksa lua ta ki ci
hi. Numei in pasal te sangin paakbang hi leh vulbaih zaw hi.
Numei khempeuh akhan kiim laitak-in a ngaihbaang lo kua
mah om lo hi. Tua ngaihban na bei leh paakbang hi leh avul
hi ta hi. A lo nuam ding mi haksa ta hi. Numei pawlkhat in
pasal ka neih loh hangin pha-mawh kei ci thei uh hi. Hih pen
cih mawhna kam hi lel hi. Ngaknu kul-in ngaknu pi-in om
den le cin na monu sila ding na hihi. Tua hun ciangin tua pa-
in hongdot lai-in ka kisak theih vial aw kisik lua ing na ci
den ding a, ahi zongin ki la kik thei lo ding hi. Nungak
paallai hun hoih na zattheih ding hanciam sawm inla, pasal
ding zong pasian zahtak piangthak te mah telsawm zaw den
in tua hi peuh leh na khial ngei kei zaw ding hi. Hun cilsia
lua-in pasal neih hun na neih kei leh mibang lo na hihi.
Banghangin kum 18=25 hoih pen ding hiam cih leh numei te
zong pasal te a mah bangin [Hour] tawh a ki tuat ciangin
kum 18=11;00AM tawh ki tuak a, kum 25=12;42 PM hong hi
leh paakbang hi leh palh lihleh laitak hi-in avul ding naai
zaw ta hi. Paak avul ciangin a lo ding mi hamsa hi. Itna leh
deihsak na tawh Zomi nungak leh Tangval te khuasak zia
[Research] ka bawl ciangin hi bang teng ka na mu khia hi.
Mailam ah ei Zomi nungak leh Tangval te-in zi ding leh
pasal ding pen khan tawntung ding ahih man in teelsiam in
teel khengval lua kei ni. Lungdam,,,,,

Nei mei te theih huai thu

Zomite in, numei khat kum sawmnih bang a phak
ciangin, nungak picingin tuata, pasal khat kum
sawmthum a phak ciangin tangval picing thei dingin ki
ngaihsun hi. Pasian in mi khat a pian khit nak le ‘
lawm ngaih theihna’ cih hong bawl sak hia, numei-
pasal in i neih kim thu khat a hihi. Hong ki ngai maw,
ngailo cih thu hi masa lo-in, vaangngaih cih khat kinei
masa ciat hi. ‘ Picin’ hun’ a tunma in, kikhel hun thupi
tak khat pen numei le pasal pumpi sungah om hi. Hih
hun thupi mahmah le a lauhuai mahmah hun hia,
numei khuaval sim khat le pasal om mawh sim khat
hong kizop khak le bel “aman lian” hi ding hi. Tua hi a
it ngaih le duh ngaih cih om a hih manin, tulai
khangnote ki dop mahmah ding kong thei sak nuam
hi.
Hong it taktak le hong iplah lelte theih telna dingin,
Hong it taktakte in.
• Zahtaakna nei.
• A hoih hong deihsak,
• Hong ngak zo hi.
• Na innkuante hong it pih ding hi.
Hong iplah lelte in;
• Hong maingal in hong ngapthawh gawp ding hi.
• Hong susia nuam lel ding uh hi.
• Hong kin tengtung ding hi.
• Nang bek hong tang it in na innkuante it lo ding hi.
Pawl khatte in na maitang bang hong en ngam lo
zawzen dinga, lugsim tak tawh hongit peuh na hi thei
ding hi. Pawl khatte leuleu in, ngak lah lua pong mawk
uh a hih manin, kam zol in, ‘phalbi khuavot sung hi
thei peuh le’ hong ci henhan ding uh a, kin tengtung
ding uh hi. A ki-kin luat le a hoihlo lam hi zaw kha
ngel ding hi. Tua hi a, na kin luat uh le ‘leep se ding’
hi peuh mah lo hi. Numei na hih a thupina le pasal na
hih thupi na kepsiam in. A dikdiak in numei te na
kidop siam kei le khat vei khialhna in khantawn
minsiatna le maimawlna hi thei ding hi. Numeite in, na
numei hihna uh hoihtaka kep ding kisam hi. Pasian in
a siangtho a hong bawl hi in siangtho tak mah a kep
ding a hih lam mangngilh kha het kei in.

Saturday, October 25, 2014

Pa Mang Han hawh na Malaysia

                              Seremban Kubur Seremban Christion Cemetery


Pa Mang Han hawh na malaysia valvum mi Sia-Pau Khan Mang han hawh masa teng Lampi pai dan a nuai aa gamlim dan hi koi ci pai ding cih pen ki lung buai tek a hih man in a mun lian a tel a na om loh cing in gamlim tawh ka na zon kik a hihi Seremban tung cing in motor sap na te kiang ah Seremban Christian Cemetery ci le hang hong tun pih pah lel uh hi malay pau in Christion Kubur ki ci hi 




Thursday, October 9, 2014

MI GAM LEI AH HAK SAT NA

                                         02/10/14 hih ni pan in damlo lua in malaysia ah ka om lai tak in hak sa ka sa mahmah hi.

-Kahak satna lak ah haksa kasak penpawl leh hong panpih hong buaipih hong khoi ding ka kim ka pam ah om lo a hih man in ka ngaih sut tam mah mah in ka lung neu hi.
-Ni4 sung ding bang an ne zolo in ka om ciang in ka U te mah in a lung uh nuam lo a hih man in hong van khia thei uh hi,
Ka na sep na pan khua ki pawl na inn ka zuat na ding na leng sum nei nawn lo nek ding an lim lei na ding zong om lo cih ding hi lam et na neu mahmah kawm kai ah Ka U Pau in ka om na ah hong pai in hong ciah pih thei in ka zek tawm ding Sum tawm a neih sunsun hong khen geigei hi lapsap a bei nengneng zatui leng hong vai hawmsak hi, tuni10/10/14 cing in ka hoih gawp ta hi nabel ka sem zonai kei hi,

Thursday, September 18, 2014

Hoih kong sak na

                                        Hihzah liangding kasak loh


-Hihzah liangding kasak het lo namel ka muhni pan nangbek mah kalungsim
sung ah a omden a et lawm leh a it huai mahmah melhoih nu aw...
  Nasak mel et lawm in na omzia mel leh duang in kasin lai hongkuai lua ee..

-A-Bangteng selung gel ka hiam aw,
Zan khua sawt e leidim the khuang e.

-B-Guh-al khuang naubang ki khim ing,
Taikhua val zong tho lang ee Ngaih aw.

-Nang tawh kam khat zong ki ho ki khawl kha lo ka hih zenzen hang in 
Namel hong muh limlim zong kei aa ding in gu mah bang sang ee,
Bang hang hiam cih leh kei aa ding in na et lawm na kamtawh genzawh lo
Mel hoih Zolia na hi aa Kalungsim tawng ah a beithei lo na sakmel et lawm
Ngilh mawh ding hi ta ee lai ah na saveng,

-A-Kalung tung ah hong kilel na 
Gamkhau bang kim ah zam ee,

-B-Gamgui khau bang khua kim ah zam,
Dawh kung tuibang let e sen ngaih aw.

-Hoih kong sak mahmah hang lah nang tawh ki khawl ka lo nang tawh ki ho kha lo aa ka om cing ka zaitha patbang nem e.

-A-Na duang lentang ngek hi cia,
Keisan loh a gual san ding aw e.

-B-Keisan loh a gual san ding aw,
Gammang sing bang kawi loh ding aw ee.

-Nang tawh holung kum khawm nuamden ing a hi zong i hei na ki khat lo
Kei zuan aw lai ah na mah ee,

-A-Ka zalmang in sing vangkhua ah,
Khat tang vabang leng ing e Ngaih aw.

-B-Khat tang vabang leng ing e Ngaih aw
Nang kongsial na'n ka duang lai nem e.

-A-Ka zalmang in silh puanno tawh,
Sen Ngaih nang tongdam ken sang veng e,

-B-Khang thei lo ing naubang kah lawng,
Leh lam sawlbang nong ban nasang e,

-Leitung ah mipil misiam tampi om mah leh 
Nang bang kei aa ding a dang om zo kei a hi zong 
Napil man hong it hong ngai hi keng na hauh man hong it hong ngai hi keng,
Kasung aa ka lungtang ka lungsim deih napan hong ngai hi ing,

-Natong dam zaza nuam veng cikciang dawn bang tuah in tong i kum thei diam aw cici ing.

-A-Sinlai hong phawng duangzen Ngaih no aw,
Na tongdam sang cim lang e Ngaih aw.

-B-Na tongdam sang cim lang e Ngaih aw,
Gual duang na bang ken aw Ngaih aw.

Tuesday, September 16, 2014

ZO GAMAH CHRISTIAN BIAKNA HONG TUN DAN

ZO GAMAH CHRISTIAN BIAKNA HONG TUN DAN
       Khristian biakna England gamah AD 597 kumin St. Augustine in Khristian biakna tun pan hi. Tua ma-in Zomite mah bangin English ten zong sing bul suang bul, dawi namkim mah bia uh hi. Laimal zong nei lo-in thu pen la vive mah tawh ciamteh uh hi. Venarable Bede (AD 672-735) in Latin laimalte tawh English laimal bawlsak hi. England Kumpipa Alfred the Great (AD 849-900) in lai lam nakpi takin tha pia-in, Hebrew, Greek leh Roman lai tei theih tei mawh teng English-in teisak khin hi. John Wycliffe (AD 1324-1400) in Latin pan English-in Pasian’ thu bu(Lai Siangtho) teikhia hi. Kumpinu Victoria (AD 1819-1901) hun panin English te’n ni tum lo leimong dong gam tampi uk hi. Hih hangin, singlamteh in Coloniel flag nung zui-in leitungah Khristian biakna leh English pau leh lai hong kizeelin tudong biakna leh pau taangzai pen leh minthang pen suak hi. Zogam hong tung mikang missionary-te Zogamah zong Mikang galkapte nungzui-in coloniel flag mah tawh Khristian biakna hong tonkhawm ahi hi. Zogamah mikang missionary mi sagih (7) hong pai uh a, 1899 kum a kipan 1966 kum dong hong khoi uh hi. Hong tung masa pen Rev. A.E. Carsonte nupa hi a, 1899, March 15 ni-in hong tungin, 1908 kumin gilpeng natna tawh Carson si-in, Halkha khua-ah kivui hi. A zi ciah tuan lo-in 1922 kum dong hong om hi. Carson in cidamna lam kisam sa-in, a ngetna hang tawh Dr. E.H. East, M.D. pen 1902 kumin hong tung hi. A mah pen mi piangthak mahmah khat hi a, “Mi kuama pai nop lohna penpen munah hong sawl un,” a cihna tawh kituakin Zogam hong kipuak hi. Zogam dung leh vai-ah khualzin kawikawi-in, ha na leh gawl/tawl bawk at hi. Zomite in lamdang sa lua uh ahih manin Dawi tawh kipawl hi in teh, ci-in ngai zawsop uh hi. Dr. East 1908 kumin ciah hi.

TANGTHU

TANGTHU
Thu masa:
          Minam khempeuh in Tangthu a neih ciat mah bangun, Zomi te’n zong tangthu tampi mah na nei hi. Tua hi a hih ih zo Tangthute I manthan sak khak ding dahna tawh hoih taka kep theih dingin hih laibu sungah a ki khum ahi hi.
Tangthu i cih mah bangin a khang akhangin a ki pia sawnsawn ahi a, tua ahih manin ih gen dan, I sut dan zong a ki bang lo tampi om kha thei mah ding ahi hi. Tua hi-in hihpa’ genna maan pen ding hi cih zong ki gen theilo hi. Bang hanghiam cih leh unau khat nangawn ih zakna a kibang ciatciat I gen kik dan a kibang lo tampi om thei ahih manin gen dan a tuamtuam a om thei mah ding hi, ci a ih pom theih ding thupi ding hi.
1. THANG HO LEH LIAN DO TE’ TANGTHU

MI MINTHANGTE’ THU

MI MINTHANGTE’ THU
1. Mi thahat, mi tha gol, Pu Eng Seep’ thu:
            Phaitu khua, Pu Lang Let tapa Pu Eng Seep suah kum pen 1820 pawl hih tuak hi. Pu Eng Seep ta Let Neng, Let Neng ta khup Cin Thang, khup Cin Thang ta Seep Kap Thang ahi hi. Seep Kap Thang in 29.7.1996 ( thudot ni) ni-in zi nei nai lo a, 1973 kumin a suak hi.
            Pu Eng Seep tupa Pa Khup Cin Thang pen a pu mah sun laiin Phaitu khua-ah migol pen ahi hi. Pu Eng Seep pen gol mahmah ci uh hi. Tua hunin tehnate kithei nailo ahih manin a tun sana kigen theilo hi. A lutang pen leibelsuan cia pha ci uh a, a ngawng pen (a khep loh) pasal tukguk pha hi. A lutang leh a ngawng golzia tawh kituakin a tun sanna pen feet kua kim pha leh kilawm hi. Tonzang khuakhung Zopigam gal, Boltu gamah lokho-in, a lo hung zel hi. Vom tam mahmah a, vom a thah ciangin temta tawh dawt lup, teipi tawh sut lup ahih kei leh, guataak mahmah a langtuak hiam zumin, vom a kamkat laitak a kam sungah khumin kam kicihsak nawn lo dinga kingkalhsak cih bangin man se hi. Thau zang ngei lo hi. Khatvei vompi a mat leh a vompi in a khe pehsak a, a dam teh ama pawnsia gawp ahih manin a pawnsia kawmah namsia teeng zo hel ci hi. Vom a matsialin gol leh neu leh a gil khuah lohin a innah pumpuak ziauziau hi. A sih hun a kitheih nawn loh hangin, khangham khin mahin si hi.
           ( Hih Pu Eng Seep tangthu pen keimah T. Suan Khan Mang in phaitu a, a khangham pen Rev. Thang Khaw Cin (kum85 a pha) kiangah 29.7.96, Monday, zingsang nai 7.00 AM a ka dot ahi hi. Hong zakpih pen Pu Sing Cin Thang, B.A. Dip.Ed. ATEO, Tedim ahi hi.)

PIANCIT PAINA THU

PIANCIT PAINA THU
(1917-1918)
          Leitung galpi khatna 1914 Kumin piang a, tua gal kidona-ah Englandte tampi si-in Kham dangka Pound 900 Million val bei hi. England leh Franch kipawlin, Franch gamah a kisim laitakun Englandte in amau’ huhna gam tengah huhna mah ngen kawikawi uh hi. Tua hunin Ih Kawl gam England Kumpi in hong uk khin a hih manin, Kawl gamah zong huhna hong ngen kik uh hi. Sukte gam, Kamhau’ gam, Sihzaang’ gam tengah huhna ngen dingin Mawlaik panin Deputy Commissioner D.D.F.O.Lowler 1917 January nipi masa sungin Tedim hong tung hi. Hih Ukpi 3 sung tengah ki kaikhawmin, gal huh ding gen hi. Amasa-in Ukpite in nanial uh hi. A hi zongin F.O Lowler in, 1891 June 23, ni a Thangpi a kibawl, kiciamna bulphuhin huhna hong nget ciangin, Ukpite in nanial ngam nawnlo uh hi. Hau Cinkhup makai-in Ukpite in amau’ uk sung ciatah mi kaihkhop sakin, Sukte gam panin mi 250, Kamhau’ gam panin, mi 700, Sihzaang gam panin, mi 83, a gawm mi 1033 ngah sak uh hi. A kingen zah sangin a tam zaw ngah sak uh hi.

PUM ZA MAANG’ KHAN LAI THU

S PUM ZA MAANG’ KHAN LAI THU S
(Tonzaang innpipa)
       Pum Zamaang 1894 kumin suak a, 1934 kumin a pa hau Cinkhup’ za laihin Kamhau’ gam ukpi na hong sem hi. Tedimah Kawllai tan 4 ong hi. Pilna siamna vai hawmna-ah ama khan’-in lai tawh na sem thei ta hi. A masa-in Mualnuam Khua hausa Thawnglian’ tanu tawh hong kiteng masa uh hi. A sawt lo-in a zi a sih ciangin, sau veipi sung meigongin om hi. A sawtna ciangin Mal gam a hausapa’ tanu Ciin Khawman tawh 1934 kumin kiteng uh a, tapasal 5 leh numei 3 nei hi. A tate in:-
1.Khup Khenthang, 2. Sian Lianpau, 3. Khup Dodal, 4. Pau Kapthang, 5.Kham Zadalte a hi hi.
Apa’ dam loh ciangin ama ngetna leh England kumpi’ phalna om bangin, 1934 September 5, ni-in apa’ Ukpi za ama tungah ki ap hi. England Kumpi in Ukpi za apiakna a nuai a bang a hi hi.

HAU CIN KHUP’ KHAN LAI THU

S HAU CIN KHUP’ KHAN LAI THU S
(Tonzaang Innpipa)
        Kumpite in Tonzaang a sim zawh uh a ni 3 ni ciangin Ukpi teng leh upa teng khawm a, “Kamhau’ gam a vai hawm lian pen kua a hiam,” ci-in a dot ciangin a u anaute in, “Hau Cinkhup hi,” ci-in dawng uh hi. Mi khempeuh in Hau Cinkhup hi a cih hangun Kumpite in umlo uh hi. Bang hang hiam cih leh amah pen mi genthei khat hi a, nik leh puan gina a neih loh banah, a ci a sa keu-in, nasem mi khat a hih manin hausa pi dingin umlo uh hi. A hi zongin a dot khempeuh in Hau Cinkhup mah ding hi, ci uh a hih manin, 1891 Febuary 23 ni-in Kumpite in Hau Cinkhup mat bawl uh hi. (Bang hang hiam cih leh Kumpite in amat ding alau manun a thuak hangin phamawh kei cihna tawh a sia lam sang ciangin Hau Cinkhup a ngawh uh a hi hi. Hamphatna khat hi leh Hau Cinkhup hi ci-in gen lo ding uh hi.) Tua ciangin Kumpite in Hau Cinkhup Yangon lamah paipih suk dingin ki thawi uh a, Amah zong a nungta a khua lam tung kik dingin ki lamen nawnlo a hih manin, a it mahmah a nu leh anau numei 2 geel hih bangin la na phuah hi:-
(a) Na zua laang lam cianlai leh awhkhi minthang ciaului luumsuang zah a vuum na ngai nam aw,
(b) Ka tawi zaang ni tui aw e, kamkei’ lamtan zaang gam gil al bang na man tak ding aw e,” a ci hi.

HAU PUM’ KHAN LAI THU

HAU PUM’ KHAN LAI THU
       Haupum a khan’ laitakin, Tedim gam khempeuhah gal hang pen hi a, galsimna khempeuhah a makai pen hi den hi. Khanthuam’ khan’ lai-in Khuasakte Thuamson in, “Leitungah ka kihtak khat zong om kei,” ci-in kisial zakzak hi. Haupum in zong, “Thuamson peuh mah kihta ngei ke’ng, tua thamlo-in thautang khat tawh si ngei kei ning,” ci-in ki galtot uh hi. Ni khat ni ciangin Tedimte leh Khuasakte in, Thuamson leh Haupum ki kihta lo tuak uh a hih leh kikap sak dih ni, ci-in vaihawm uh hi. Thuamson leh Haupum zong hong thukim pah lian uh hi. A thukim mah bangun ni khat Lopheite khuakhung mualzaangah hong ki kap takpi uh hi. Akikap ma-un nang hong kap masa in kici tuak uh hi. A sawtna ciangin Thuamson in, “Kei mah in Khuasak a om Thuamson hing,” ci-in minsialin akap leh kha lo hi. Tua ciangin Haupum in a ngawng tum nih ka suah mateng ta kei ning,” ci-in tang delh pah a, a phak ciangin a sat leh Thuamson in sing khat na bel kha-in a sing sat kha a, tua ciangin Thuamson lau-in tai hi. Tua ciangin Haupum in, “Bang hangin taina hiam Thuamson aw,” a cih ciangin Thuamson in, “Ka thau khu lakah temta khat hong tezak a, lauthawng mah a tai hing,” ci-in dawng hi. Kikap nading a avaihawm teng in thu a khen uh ciangin Haupum zosak uh hi. Tua ni akipan Thuamson in Haupum kihta pah hi. Haupum pen galhang sahang, kihtak khat zong anei ngeilo, mi hangsan mahmah ahih lam a theisate in, Haupum’ min a kilawh nak leh, amai-ah a laulo kuamah omlo hi. Haupum in tapasal Hau Cinkhup leh ta numei Ngul Zaniang leh Cing Khawman a neih laitakin Hualngote in Ainah khua, Tonzaang leh Tungtuang khua khung lam hong sim uh a, Ainah khuate in Tedim khua va ko uh hi.

KHUA CIN’ KHAN LAI THU

KHUA CIN’ KHAN LAI THU
        Kamhau in tapasal 6 aneih lakah Khuacin a nau tum pen hi a au pen Haupum a hi hi. A tung a ih gensa bangin Khuacin in tapasal neilo hi. A minthang mahmah a, Tonzaang ukpipa Hau Cinkhup pen Khuacin upipa Haupum’ tapa a hi hi. Khuacin hun sung in A.D.1883 kum Maangkaangte’ hong khan’ cil hun ahi hi. Tedim khuapi kumpi in hong hal ciangin, Tonzaangah na tai to uh hi. A sanggamte in Khuacin a simmawh bawl uh hangin Khuacin in apa’ gam hoih takin na kem zo pen hi. Bang hangin tua bangin simmawh bawl se uh hiam cih leh, Khuacin pen kamsiatna tawh a nu’ sung panin pianpih hilonapi a khel hong bai laizang hi. Aman zong a kisimmawhna la hih bangin na phuak hi:-
(a) Khuakim a ka ciin maang te’n, Pheiphung va bang bai ci e,
(b) Pheiphung va bang ka bainua-in, leido zingdai bang nawk inge, do sumlu mualah sua’nge,” na ci hi.
         A.D.1876 kumin Pawite Hualngo leh Zahaute in, Tonzaang hong sim uh hi. Khuacin vaihawm ding a kipat kum, A.D 1871 kumin Lusheite dopih dingin maangkaangte in cial uh a, Meitei maangpa in Lusheite Vannuailiana dopih dingin a zolna taubel lianpi khat Tedimah na puak uh hi. Khuacin in galkap tampi kaikhawmin Tedim pan Champhai (Tonsim) a ki cihna-ah ni 2 leh zan khat lam pai-in kuan uh a, Champhai a tun uh ciangin kulhpi tawh hoih takin na ki um cip hi. Kulh hoih tak a kibawl sate siksanin do dingin hong kithawi uh hi. Tua ciangin Lusheite in Khuacin leh a pawlte’ omna zanin hong umcih uh hi. Khuacin’ pawlte hih munah 3 si-in, 4 liam uh hi. Maangkaangte thu zawh sa a Khuacin in Lusheite a do laitakin Meitei galte in Guite Go Khawthang na man uh hi. Go Khawthang a kimat ciangin Guite kual leh Sukte kual dah mahmah uh a, Meitei tawh bek hilo Maangkaangte nangawn tawh hong buai zo uh hi. Bang hang hiam cih leh Go Khawthang ih cih pen Khuacin’ pute taktak a hi hi. Hih bangin Meiteite’ tungah Khuacin lungkim thei mahmah lo-in Meiteite va sim zelzel hi. Meitei gam teng leh Meitei mangpa pang bel Kabui, Kom, Thahdo, leh mi namdangte’ tungah Guite leh Sukte pang huanin, khut khat tawi, khe khat tawi bang uh hi. Tua a hih manin A.D. 1894 kumin Mualpi gamah Meitei te’n kilemna thu gen dingin Meitei gun dung zui-in hong pai suk uh hi.

KAM HAU’ TAPA ZATUAL’ KHAN LAI THU

KAM HAU’ TAPA ZATUAL’ KHAN LAI THU
            Kamhau in a tapa Zatual Thangkhal khua-ah inntuan sakin Hausa semsak hi. Hausa bek tham lo-in Seino gam Maulawn gam leh Vongmual gam teng zong piak beh lai hi. Zatual in gal leh sa tampi a mat banah, saipi bekbek 30 man hi. Apa Kamhau’ phu a lak kikna-in, Kawl khua sak lam khempeuh simin zo gawp a, Chindwin gun gei-ah gamgi va bawl hi. Tua hun laitakin Zatual pen a pilna leh a letna pha mahmah napi a tapa Haukim’ zi dingin Suangpheite Khuakam’ zi va sut laizang hi. Suangphei Khuakam zong thangpai mahmahin, unau pata lawmlawm zi kisut ci-in a khasiat mahmah laitakin, Zatual’ inntengte khat Suangphei-ah a hawh leh a ciah ciangin Khuakam in a nungah zuisim a, suangphei gam sungah va kaplum hi. Tua thu huhau-in Zatual leh Khuakam hong kido uh hi. Zakam leh Thangkhalte va kuanin Suangpheite’ gam sungah sul va bawl uh a, Khuakam pawlte in a muh ciangin galsul hi ci-in a nung zui pah uh hi. Zilpiau khua nuai-ah Thangkhalte in napang dimdem uh hi. Khuakam zukhing mual hong tun ciangin hong kitom a, “Zatual aw, ciltual aw, Zo dawng aw, Bang hangin ka zi hong sut na hiam? Na ngap leh hong kuan in,” ci-in to hi. Khuakam zilpiau khangphung hong tun ciangin saizaang’ gam lam a pang Thangkhalte in nakap pah uh a, Khuakam zong puk sukin suangthep kawmah tuksuk hi. Thangkhal te’n a kap hangun suangthep kawmah tusuk a hih manin a kap kikkik uh hangin kha thei nawnlo uh hi. Khuakam a lawmte in delh pah ngamlo uh a, tui duhin a sih dek tak laitakin kamphatna tawh guah hong zu dihdihin silo hi. Tua khit zawh akipan Khuakam’ zi a nung lamah hawh ngam nawnlo hi. Hih thu hangin Suangpheite in la khat na phuak uh a:-
(a) Ka don loh lal lei do kei bang kih tange, lungtup loh phung lai paai bang kisaai veh,
(b) Sinthu siam tong ki dawng uh a, lelsiam bel phung lai nawk no samgi bang khen om hen,” na ci uh hi.
A u anau te’n zong zu leh sa tawh leptuahna kuaman bawlsak lo-in, thu gallep bang bek hong suak hi.