This is default featured slide 1 title

Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these sentences with your own descriptions.

This is default featured slide 2 title

Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these sentences with your own descriptions.

This is default featured slide 3 title

Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these sentences with your own descriptions.

This is default featured slide 4 title

Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these sentences with your own descriptions.

This is default featured slide 5 title

Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these sentences with your own descriptions.

Showing posts with label INNPI TE TANGTHU. Show all posts
Showing posts with label INNPI TE TANGTHU. Show all posts

Tuesday, September 16, 2014

MI MINTHANGTE’ THU

MI MINTHANGTE’ THU
1. Mi thahat, mi tha gol, Pu Eng Seep’ thu:
            Phaitu khua, Pu Lang Let tapa Pu Eng Seep suah kum pen 1820 pawl hih tuak hi. Pu Eng Seep ta Let Neng, Let Neng ta khup Cin Thang, khup Cin Thang ta Seep Kap Thang ahi hi. Seep Kap Thang in 29.7.1996 ( thudot ni) ni-in zi nei nai lo a, 1973 kumin a suak hi.
            Pu Eng Seep tupa Pa Khup Cin Thang pen a pu mah sun laiin Phaitu khua-ah migol pen ahi hi. Pu Eng Seep pen gol mahmah ci uh hi. Tua hunin tehnate kithei nailo ahih manin a tun sana kigen theilo hi. A lutang pen leibelsuan cia pha ci uh a, a ngawng pen (a khep loh) pasal tukguk pha hi. A lutang leh a ngawng golzia tawh kituakin a tun sanna pen feet kua kim pha leh kilawm hi. Tonzang khuakhung Zopigam gal, Boltu gamah lokho-in, a lo hung zel hi. Vom tam mahmah a, vom a thah ciangin temta tawh dawt lup, teipi tawh sut lup ahih kei leh, guataak mahmah a langtuak hiam zumin, vom a kamkat laitak a kam sungah khumin kam kicihsak nawn lo dinga kingkalhsak cih bangin man se hi. Thau zang ngei lo hi. Khatvei vompi a mat leh a vompi in a khe pehsak a, a dam teh ama pawnsia gawp ahih manin a pawnsia kawmah namsia teeng zo hel ci hi. Vom a matsialin gol leh neu leh a gil khuah lohin a innah pumpuak ziauziau hi. A sih hun a kitheih nawn loh hangin, khangham khin mahin si hi.
           ( Hih Pu Eng Seep tangthu pen keimah T. Suan Khan Mang in phaitu a, a khangham pen Rev. Thang Khaw Cin (kum85 a pha) kiangah 29.7.96, Monday, zingsang nai 7.00 AM a ka dot ahi hi. Hong zakpih pen Pu Sing Cin Thang, B.A. Dip.Ed. ATEO, Tedim ahi hi.)

PIANCIT PAINA THU

PIANCIT PAINA THU
(1917-1918)
          Leitung galpi khatna 1914 Kumin piang a, tua gal kidona-ah Englandte tampi si-in Kham dangka Pound 900 Million val bei hi. England leh Franch kipawlin, Franch gamah a kisim laitakun Englandte in amau’ huhna gam tengah huhna mah ngen kawikawi uh hi. Tua hunin Ih Kawl gam England Kumpi in hong uk khin a hih manin, Kawl gamah zong huhna hong ngen kik uh hi. Sukte gam, Kamhau’ gam, Sihzaang’ gam tengah huhna ngen dingin Mawlaik panin Deputy Commissioner D.D.F.O.Lowler 1917 January nipi masa sungin Tedim hong tung hi. Hih Ukpi 3 sung tengah ki kaikhawmin, gal huh ding gen hi. Amasa-in Ukpite in nanial uh hi. A hi zongin F.O Lowler in, 1891 June 23, ni a Thangpi a kibawl, kiciamna bulphuhin huhna hong nget ciangin, Ukpite in nanial ngam nawnlo uh hi. Hau Cinkhup makai-in Ukpite in amau’ uk sung ciatah mi kaihkhop sakin, Sukte gam panin mi 250, Kamhau’ gam panin, mi 700, Sihzaang gam panin, mi 83, a gawm mi 1033 ngah sak uh hi. A kingen zah sangin a tam zaw ngah sak uh hi.

PUM ZA MAANG’ KHAN LAI THU

S PUM ZA MAANG’ KHAN LAI THU S
(Tonzaang innpipa)
       Pum Zamaang 1894 kumin suak a, 1934 kumin a pa hau Cinkhup’ za laihin Kamhau’ gam ukpi na hong sem hi. Tedimah Kawllai tan 4 ong hi. Pilna siamna vai hawmna-ah ama khan’-in lai tawh na sem thei ta hi. A masa-in Mualnuam Khua hausa Thawnglian’ tanu tawh hong kiteng masa uh hi. A sawt lo-in a zi a sih ciangin, sau veipi sung meigongin om hi. A sawtna ciangin Mal gam a hausapa’ tanu Ciin Khawman tawh 1934 kumin kiteng uh a, tapasal 5 leh numei 3 nei hi. A tate in:-
1.Khup Khenthang, 2. Sian Lianpau, 3. Khup Dodal, 4. Pau Kapthang, 5.Kham Zadalte a hi hi.
Apa’ dam loh ciangin ama ngetna leh England kumpi’ phalna om bangin, 1934 September 5, ni-in apa’ Ukpi za ama tungah ki ap hi. England Kumpi in Ukpi za apiakna a nuai a bang a hi hi.

HAU CIN KHUP’ KHAN LAI THU

S HAU CIN KHUP’ KHAN LAI THU S
(Tonzaang Innpipa)
        Kumpite in Tonzaang a sim zawh uh a ni 3 ni ciangin Ukpi teng leh upa teng khawm a, “Kamhau’ gam a vai hawm lian pen kua a hiam,” ci-in a dot ciangin a u anaute in, “Hau Cinkhup hi,” ci-in dawng uh hi. Mi khempeuh in Hau Cinkhup hi a cih hangun Kumpite in umlo uh hi. Bang hang hiam cih leh amah pen mi genthei khat hi a, nik leh puan gina a neih loh banah, a ci a sa keu-in, nasem mi khat a hih manin hausa pi dingin umlo uh hi. A hi zongin a dot khempeuh in Hau Cinkhup mah ding hi, ci uh a hih manin, 1891 Febuary 23 ni-in Kumpite in Hau Cinkhup mat bawl uh hi. (Bang hang hiam cih leh Kumpite in amat ding alau manun a thuak hangin phamawh kei cihna tawh a sia lam sang ciangin Hau Cinkhup a ngawh uh a hi hi. Hamphatna khat hi leh Hau Cinkhup hi ci-in gen lo ding uh hi.) Tua ciangin Kumpite in Hau Cinkhup Yangon lamah paipih suk dingin ki thawi uh a, Amah zong a nungta a khua lam tung kik dingin ki lamen nawnlo a hih manin, a it mahmah a nu leh anau numei 2 geel hih bangin la na phuah hi:-
(a) Na zua laang lam cianlai leh awhkhi minthang ciaului luumsuang zah a vuum na ngai nam aw,
(b) Ka tawi zaang ni tui aw e, kamkei’ lamtan zaang gam gil al bang na man tak ding aw e,” a ci hi.

HAU PUM’ KHAN LAI THU

HAU PUM’ KHAN LAI THU
       Haupum a khan’ laitakin, Tedim gam khempeuhah gal hang pen hi a, galsimna khempeuhah a makai pen hi den hi. Khanthuam’ khan’ lai-in Khuasakte Thuamson in, “Leitungah ka kihtak khat zong om kei,” ci-in kisial zakzak hi. Haupum in zong, “Thuamson peuh mah kihta ngei ke’ng, tua thamlo-in thautang khat tawh si ngei kei ning,” ci-in ki galtot uh hi. Ni khat ni ciangin Tedimte leh Khuasakte in, Thuamson leh Haupum ki kihta lo tuak uh a hih leh kikap sak dih ni, ci-in vaihawm uh hi. Thuamson leh Haupum zong hong thukim pah lian uh hi. A thukim mah bangun ni khat Lopheite khuakhung mualzaangah hong ki kap takpi uh hi. Akikap ma-un nang hong kap masa in kici tuak uh hi. A sawtna ciangin Thuamson in, “Kei mah in Khuasak a om Thuamson hing,” ci-in minsialin akap leh kha lo hi. Tua ciangin Haupum in a ngawng tum nih ka suah mateng ta kei ning,” ci-in tang delh pah a, a phak ciangin a sat leh Thuamson in sing khat na bel kha-in a sing sat kha a, tua ciangin Thuamson lau-in tai hi. Tua ciangin Haupum in, “Bang hangin taina hiam Thuamson aw,” a cih ciangin Thuamson in, “Ka thau khu lakah temta khat hong tezak a, lauthawng mah a tai hing,” ci-in dawng hi. Kikap nading a avaihawm teng in thu a khen uh ciangin Haupum zosak uh hi. Tua ni akipan Thuamson in Haupum kihta pah hi. Haupum pen galhang sahang, kihtak khat zong anei ngeilo, mi hangsan mahmah ahih lam a theisate in, Haupum’ min a kilawh nak leh, amai-ah a laulo kuamah omlo hi. Haupum in tapasal Hau Cinkhup leh ta numei Ngul Zaniang leh Cing Khawman a neih laitakin Hualngote in Ainah khua, Tonzaang leh Tungtuang khua khung lam hong sim uh a, Ainah khuate in Tedim khua va ko uh hi.

KHUA CIN’ KHAN LAI THU

KHUA CIN’ KHAN LAI THU
        Kamhau in tapasal 6 aneih lakah Khuacin a nau tum pen hi a au pen Haupum a hi hi. A tung a ih gensa bangin Khuacin in tapasal neilo hi. A minthang mahmah a, Tonzaang ukpipa Hau Cinkhup pen Khuacin upipa Haupum’ tapa a hi hi. Khuacin hun sung in A.D.1883 kum Maangkaangte’ hong khan’ cil hun ahi hi. Tedim khuapi kumpi in hong hal ciangin, Tonzaangah na tai to uh hi. A sanggamte in Khuacin a simmawh bawl uh hangin Khuacin in apa’ gam hoih takin na kem zo pen hi. Bang hangin tua bangin simmawh bawl se uh hiam cih leh, Khuacin pen kamsiatna tawh a nu’ sung panin pianpih hilonapi a khel hong bai laizang hi. Aman zong a kisimmawhna la hih bangin na phuak hi:-
(a) Khuakim a ka ciin maang te’n, Pheiphung va bang bai ci e,
(b) Pheiphung va bang ka bainua-in, leido zingdai bang nawk inge, do sumlu mualah sua’nge,” na ci hi.
         A.D.1876 kumin Pawite Hualngo leh Zahaute in, Tonzaang hong sim uh hi. Khuacin vaihawm ding a kipat kum, A.D 1871 kumin Lusheite dopih dingin maangkaangte in cial uh a, Meitei maangpa in Lusheite Vannuailiana dopih dingin a zolna taubel lianpi khat Tedimah na puak uh hi. Khuacin in galkap tampi kaikhawmin Tedim pan Champhai (Tonsim) a ki cihna-ah ni 2 leh zan khat lam pai-in kuan uh a, Champhai a tun uh ciangin kulhpi tawh hoih takin na ki um cip hi. Kulh hoih tak a kibawl sate siksanin do dingin hong kithawi uh hi. Tua ciangin Lusheite in Khuacin leh a pawlte’ omna zanin hong umcih uh hi. Khuacin’ pawlte hih munah 3 si-in, 4 liam uh hi. Maangkaangte thu zawh sa a Khuacin in Lusheite a do laitakin Meitei galte in Guite Go Khawthang na man uh hi. Go Khawthang a kimat ciangin Guite kual leh Sukte kual dah mahmah uh a, Meitei tawh bek hilo Maangkaangte nangawn tawh hong buai zo uh hi. Bang hang hiam cih leh Go Khawthang ih cih pen Khuacin’ pute taktak a hi hi. Hih bangin Meiteite’ tungah Khuacin lungkim thei mahmah lo-in Meiteite va sim zelzel hi. Meitei gam teng leh Meitei mangpa pang bel Kabui, Kom, Thahdo, leh mi namdangte’ tungah Guite leh Sukte pang huanin, khut khat tawi, khe khat tawi bang uh hi. Tua a hih manin A.D. 1894 kumin Mualpi gamah Meitei te’n kilemna thu gen dingin Meitei gun dung zui-in hong pai suk uh hi.

KAM HAU’ TAPA ZATUAL’ KHAN LAI THU

KAM HAU’ TAPA ZATUAL’ KHAN LAI THU
            Kamhau in a tapa Zatual Thangkhal khua-ah inntuan sakin Hausa semsak hi. Hausa bek tham lo-in Seino gam Maulawn gam leh Vongmual gam teng zong piak beh lai hi. Zatual in gal leh sa tampi a mat banah, saipi bekbek 30 man hi. Apa Kamhau’ phu a lak kikna-in, Kawl khua sak lam khempeuh simin zo gawp a, Chindwin gun gei-ah gamgi va bawl hi. Tua hun laitakin Zatual pen a pilna leh a letna pha mahmah napi a tapa Haukim’ zi dingin Suangpheite Khuakam’ zi va sut laizang hi. Suangphei Khuakam zong thangpai mahmahin, unau pata lawmlawm zi kisut ci-in a khasiat mahmah laitakin, Zatual’ inntengte khat Suangphei-ah a hawh leh a ciah ciangin Khuakam in a nungah zuisim a, suangphei gam sungah va kaplum hi. Tua thu huhau-in Zatual leh Khuakam hong kido uh hi. Zakam leh Thangkhalte va kuanin Suangpheite’ gam sungah sul va bawl uh a, Khuakam pawlte in a muh ciangin galsul hi ci-in a nung zui pah uh hi. Zilpiau khua nuai-ah Thangkhalte in napang dimdem uh hi. Khuakam zukhing mual hong tun ciangin hong kitom a, “Zatual aw, ciltual aw, Zo dawng aw, Bang hangin ka zi hong sut na hiam? Na ngap leh hong kuan in,” ci-in to hi. Khuakam zilpiau khangphung hong tun ciangin saizaang’ gam lam a pang Thangkhalte in nakap pah uh a, Khuakam zong puk sukin suangthep kawmah tuksuk hi. Thangkhal te’n a kap hangun suangthep kawmah tusuk a hih manin a kap kikkik uh hangin kha thei nawnlo uh hi. Khuakam a lawmte in delh pah ngamlo uh a, tui duhin a sih dek tak laitakin kamphatna tawh guah hong zu dihdihin silo hi. Tua khit zawh akipan Khuakam’ zi a nung lamah hawh ngam nawnlo hi. Hih thu hangin Suangpheite in la khat na phuak uh a:-
(a) Ka don loh lal lei do kei bang kih tange, lungtup loh phung lai paai bang kisaai veh,
(b) Sinthu siam tong ki dawng uh a, lelsiam bel phung lai nawk no samgi bang khen om hen,” na ci uh hi.
A u anau te’n zong zu leh sa tawh leptuahna kuaman bawlsak lo-in, thu gallep bang bek hong suak hi.

KHAMTUNG ZOMITE’ THU KHENNA LEH NGEINA LAIBU

KHAMTUNG ZOMITE’ THU KHENNA LEH
NGEINA LAIBU
(Chin’s Rules)
Thu masa:
        Khamtungah Maangkaang kumpi hong kahtoh ma Sukte ukpipa Khanthuam’ tapa Kamhau’ khan’ lai-in, Tedim leitang khempeuh hong ngah khin a, ama uk sungah thusia thupha a om ciangin thukhen ding Tedim khua panin (1) Pauvum, Sukte. (2) Khoilam, Hatzaw. (3) Maanggin, Hatlang. (4) Kimthuam, Zillom. (5) Pau-am, Samte. (6) Cinkim, Samte.(7) Telkhaat, Hatzaw, hih teng tawh vaihawmin hih laibu sunga bangin thukhenna hong bawl uh hi.
         Tua nung sang Tedim gam sungah thusia lasia hong om ciangin hih laibu sung a bangin thukhenna nei uh hi. Tua bangin nidang lai-in thukhenna a na om hangin a laibu-in na omlo hi. Tua a hih manin THUKHENA NGEINA a om bangbangin hih laibu a simte in, Aw, nidanglai a “ZOMITE’ THUKHENNA” hih bang a na hi ta ve maw ci a a theih nading deihna tawh hih laibu hong kibawl a hi hi. Tua banah khamtung mi khempeuh in Khamtung Zomi, Hausa, Ukpi-te in, thukhenna ngeinate thei leh a kuama peuh in mawhna khialhna nei ngamlo ding hi ci-in ngaihsutna nei ka hih manin hih laibu kong gelh hi.
Laibu gelh kum: Laibu gelhpa:
1925 Sd/-
Pilot:

KAMHAU' TANGTHU

KAMHAU’ TANGTHU
           Khanthuam’ tapa 6 te lak panin a upa pen Kamhau a hi hi. Lamzaang khua-ah kum 5 sung hausa na a sep khit ciangin, Tedim khua-ah teng nuam a hih manin Ramthlo hausa Tlangtirh’ kiangah, “Gal hat sa hat khat peuh ka tuah leh hong huh inla, kum 3 simin sial za bo khatta hong pia ning,” ci-in huhna a nget ciangin Tlangtirh lungkimin, a sang hi. Tua hun laitakin Tedim khua-ah Guite-te na teng khin zo uh a, ahih hangin gal leh sa hat lua a hih manin na teng tul zolo uh hi.
            Tua bang a huhna anget khit 1804 kum pawl ciangin Kamhau in Lamzaang khua panin Tedim khua satin na teng hi. Inn leh lo zong kician nei man nailo-in, Zo leh Thahdote in na sim pahpah a hih manin Lamzaang khua-ah ciahkik hi. Tua ciangin Kamhau leh Khoilamte in, Falam gam Ngaltu khua a ateng Maanggin zol uh a, 1810 kumin Tedim khua-ah hong teng kik uh hi. Midangte in Tedim hong bel uh a, inn 30 bang pha-in Kamhau in hausa semin Manggin leh Khoilamte in upa na a sem uh hi. Mi hong khang semsemin a sawt lo-in Tedim khua inn tampi hong pha hi. Tua ciangin gam lei lei ukna-ah mipil tampi kisam a hih manin, thu kikuppih dingin Mualbem khua Hauhtuang’ tapa Pauvum sap ding a sawm hi.
            Ni khat Pauvum zol dingin Mualbem khua-ah Kamhau va pai a, Pauvum tual a lam kimlai va sam khia-in, “Tedimah hong teng inla kei’ nuai-ah upa hong sem in, kumsimin inn khat panin tha khat kong kai sak ding a, inn mun lo gam na deihdeihna kong pia ding hi.” ci-in a zol ciangin Pauvum zong lungkimin na zui a, Kamhau in a kamciamna bangin pia hi.

KAPTEL KHUASATNA THU

KAPTEL KHUASATNA THU
1. Thuamthawng in a zi’ tungah khutkhial kha:
            Gawhpau’ Tapa Thuamthawng in a behte khat zi-in la hi. Tua hun laitak- in a khua sung vuah nungak mel hoih mahmah Thangning a kici khat om hi. Tua Thangning pen Thuamthawng in iplah pian den hi. Tua bang a a iplah pian denna thu a zi in a theih ciangin zan khat a lupna tung vuah ki tawng uh a, a zi in apasal’ tuktum bawh khiatsak hi. Thuamthawng zong heh mahmah a, “Bang hangin ka tuktum hong bawh khatsak na hiam ka that ka mat, ka sim ka tawhna, galmang samang ka sim ka tawhna hi,” ci-in a lukham dokkhia-in a zi alukhawm tawh a sat leh, alu sat kha ahih manin si hi. (Khanglui lai lukhuam pen meilah cim sitset zol hilhial a kisui a hi hi.) Tua banga azi hong thak khak ciangin, “E, khutkhialhi khong venge,” ci-in zanin tho khia a, a upatpih a meltheih teng samin azan azanin thu kikupna khat hong nei khawm uh hi.
               A hih leh hih thu pen ih sungte in hong thei kha along uh kim hetlo ding uh ahih manin ngian khat ih bawl kul ding hi, ci-in hi bangin vaihawm uh hi. Vokno khat go-in khuanawl kenkilah a vok si taksak uh hi. Tua ciangin a sung a pu’ kiangah hih bangin gen uh a, “Tu zanin ka zi tawh kam ka kinial uh leh, ka ciah ding ci-in tai a, kei zong phallo a ka hih manin, delhin ka phak ciangin, ka lehkaih kik leh, utlo a hih manin hih kenah tuakin si hi.” ci-in a sungte khem hi. Tua bang a cih hangin a sungte in zong umzo taktak lo uh hi. Amah zong kisuangtak a hih manin a sivui ni bangin zong Thuamthawng in atanaute’ kiangah, “Sihthau lawnte in na kam sung vuah thautang muam kawm un, ih sungte heh a hong kap leh ih thuh loh phamawh ding hi,” ci-in gensim hi. Amah zong ui misi sa nekin kisuang den a hih manin, a sungte tawh tutkhawp, khawlkhop nuam sa nawn lo-in, mun dangah ki hem nuam a hih manin, Falam Ukpipa’ tungah Saiha khat tawh, Khuangleng khua asim lai a sal ngaknu a mat nungak mel hoih mahmah Vansiing a kici tawh, Thau lawng 3, Dakbu 1, Khipi gui 3, Zangsial a nungta 2, leh Saiha 3 tawh Falam Ukpi Conbik’ kiangah 1847 kumin Kaptel gam na ngen hi.
2. Ih pute in Kumpi na do:

INNPI TE TANGTHU

G INNPITE’ TANGTHU G
Thu masa:
        Innpite ih cih pen Guite, Sukte leh Manlunte hi pen hi. Laphuak siam a minthang Gualnamte Phungmaang’ hunin zong Tawmbingte tawm vei na mang uh hi.. Tawmbingte’ sangin Thawmte sawt na maang zaw uh hi. Sawt a maang pen cileng Guite mah ahi hi. Sukte pen Khantuam’ khang pan a hong kipan ahi hi. A hih hangin Innpite’ lakah sukte mah galhat penin vaihawm zong na zo pen uh hi. Tawl khat khit ciangin Guite’ uk sung a om khate in Guite beh hong ki cih ton uh om a, Sukte’ uk sung a omte Sukte beh a ki cih hun uh hong om mawk hi. Ahi zongin India leh Myanmar in Maangkaangte’ khut sung panin (Independent) suahtakna hong lak uh ciangin, Guite beh taktak lote in Guite beh hong kici nuam nawnlo uh a, Sukte beh taktak lote in zong Sukte beh hong kici nuam nawnlo uh hi. Tua banah Sukte kici min hong deih loh manun, Tedim khua min tamin leh Maangkangte’ hong cihna uh tawh kizui-in, Tedim, Chin hong kici hi. Lusheite bang in zong a paipai min hong kipuaksakna PAIHTE ci-in hong lo uh hi.
THAWMTE MANGSUUM’ TANGTHU
1. Saizang khua-ah Maangsuum a tunna thu: