This is default featured slide 1 title

Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these sentences with your own descriptions.

This is default featured slide 2 title

Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these sentences with your own descriptions.

This is default featured slide 3 title

Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these sentences with your own descriptions.

This is default featured slide 4 title

Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these sentences with your own descriptions.

This is default featured slide 5 title

Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these sentences with your own descriptions.

Wednesday, February 22, 2017

Zomi Namni piankhiatzia

Zomi Nam Ni hong pian khiatna tangthu~ Prof C.Thang Za Tuan Ph.D

                               

                                                                                      Thu pulaak:Prof.C.Thang Za Tuan Ph.D

       Thulu:ZOMI NAM NI PIANNA LEH NGAIHSUT HUAI THUPITE

      LST:1 Peter 2:9-10"Note pen Pasian in ama nasep na lamdangte a genkhia dingin  hongteel minam leh Ama hehpihna a ngah na hi uh hi."

     LST:Johan 8:31"Tua ciangin thumaan na thei ding uh aa,tua thumaan in note hong suakta sak ding hi."


A.I Zomi Nam Ni a Thupitna leh Kumsim a ih Bawlna ahang.

.Zomi Nam Ni cih i om na ciatah a gamgam ah Zomite in kibawl hi.Banghang:Minam thupi khat ih hihna kepna leh ki latsakna hi.Zomi buppi suahtak ni,Zogam ki-ukn a ki kheelna leh Zomi bupp in Democracy tawh ki-ukna  i kalsuan na ciaptehna ni hi.

Kawlgam sungah Zogam leh Zominam cih pen ki langhtak in om hi cih thu a kip semsem na dingin,kumsim
kumsim in pholakkhia in pahtawina zong ahi hi.

.Banghang in Zomi Nam Ni ci-in tangko khia in pahtawi ihhiam cih leh Zominam i cih Kawlgam tangthu ah a
minthang a hihna,Zominamte in gam leh leitang a neihna,Zoinamgte ii Zongeina,Zolai,Zopau,Zola,Zodan....cih a tuam vilvel a neite ih hih hang ahi hi.

.Hih thubulpite zui-in ZOMI NAM NI pen abawl huai,a bawltak Zomi Bup i Ni Thupi Ni a hi hi.

.Pasian hoihna leh hong huaina a lamdangte a genkhia dingin hong sawlte zongh i hi hi.

B.Zomi Nam Ni a pianna Thu a tom in pulakkikna.

.Hih bang a alamdang,a manpha Zomi nam ni pen pian ngeina bang a a piang ziau hilo hi.Zominam buppi-in kum tampi sung nuntakna neih leh lam suskkhia piakhia in a hanciam na uh tawh apiangkhian ni Thupi ni hi.

.Zomite nidang pek a kipan in ei Tulpi,Hausa leh makai ciat in hong makaih in ki-uk.Thawmte khang hun,
Gute khang hun om kici in,Sukte khang hun i heician hi.A nunung Sukte hun 1810 kim a kipan inUkpipa ci-in hong uk in 1948 kum dong hi.

.1886 July 1 in Kawlte teen na gam bup Mikangte in hong uk in ei Thahdo,Zomi minam khat kim lai Kuki leh
Chin in i vengte hong lawhna tawh honglo uh hi.Zogam zong 1889 kum in Tedim hongla in 1896 August 13 ni akipan in Chin Hills Regulatin Acts tawh hong uk zawh pan Zogam pen Kawlgam uk ding in hongk kiguang
kha mikmek hi.Tuamain ei kuama ukna sungah om khalo hihang.Zogam uk dingin Ukpite ukna(Feudal Chief)
hong guan beh in,amau sehte in khua hausa seem inSiahsung,siahphei,sa liang,tang seu,tuktha,khaltha,kaisak suak uh hi.Hausate dung ah Ukpi,tua tungah Vuandok,Mangpi leh Menzi koih uh hi.

.1948 January 4 ni-in Kawlgamah suahtakna a ki ngah ciangin 1947 constitution zang in parliamentary Democracy tawh gam ukna kipan hi.Tua constitution khenpi 5,aneu 196,197,198 ah Zogam zongh Chin Affair Council tawh ki-uk dingin Frontier Areas Enquiry Commission(U Vomthu Maung,Chin Minister,U Thein Maung,Menzi leh U Soe Win,Education officer)te in February 3  1948 panin Tedim,Falam,Khalkha ah
thu hongdot banah mipi (5000)val in Falam khuapi ah19-21.2.1948 ni-in kikhopna ah Democracy tawh a kiteel Councilte ukna dan zangin Zogam ukpi ukna laih ding kithukim uh hi.

.Tua bangin a kilaih pah lian na dingin,tualai in Politics a makaipi in thusaupi muhkholhna(Vision)a nei Pu Vum
Thu Maung(Thang Pet Maung),Mindat leh Pu Mang Tung Nung leh Pu Thang Khaw Kai te(KSVP)madawk
in a makaihna uh hang hi.

.Tua mipi kikhopna ah Zogam leh Zomite in Feudal ki ukna nelhsiah in Kawlgam bup ki ukna Parliamentarey  paizia tawh ki-ukna dingin Subedar Thang Za Kai(Tuithang)in thu sungin Pa Hang Bung Thang(Kanpalet)
leh Pa Con Mang(Laizo)in lungkimpihna tawh mipi thukimna kila hi.Mi 17 bek in nial a hih man in, kikipsak
na hangin Zogam ki-ukna kikheel ahi hi.Hih Falam ah mipi kikhopna ah Kawlgam President masa pen  Sao-
Shwe Taik zonghin hong uap hi.Ukpite a suplohna dingin, kumpi-i compensation apiak ding zong ki viahawm
pih in Ks.500,000 ngah uh hi.

.1950 kum October 9 ni-in Chin Affairs Council in tua February 20 nipen Zomi Nam Ni(Chin National Day)
ci-in,kumsim in bawl dingin khensat hi
.Tua Zomi Nam Ni pen kawlgamah suahtakna leh ki ukna thak tawh ki zawi tawn a ki-ukna dan kikheel ni hi-in ukpite gual lelhna hituan zenzenlo hi.Nautaang te a dingin ahih leh saliang tangseu,siahtung siah phei piak beina hi-in hamphatna leh suahtaak tatakna,Hakkol zan Ni hi.Kawlgam bup mah bangin,Democracy tawh ki
ukna dan in a kilahna Ni hi.Khang ki lamdan Ni hi.A lakdann,muhdan leh san dan i siam ciat ding tudong mah inikisam thei hi.Mikim in lawptak in kipahhuai Ni leh a san siam ding hi.

.Kuamah ii gualzawn Ni,guallelh ni hi zenzen lo in ukna paizai kawlgam bup ah akikheel  na hang hi cih theih mahmah ding hi.

C.Zomi Nam Ni bawl ziate.

1951 February 20 ni-in Mindat khuapi ah ei Zo Vuanyi(Chin Minister)masa belU Vomthu Maung makai in amasa bel Zo Minam Ni(Chin National Day)kibawlna ah Priminister U Nuh leh adang state minister te kihel hi.President Soa Shwe Taik  ii Good-Will Message(Deihsak Thupuak-Thuwanlua)
zong Prime minister pa tektek in sim khia hi.

Tua a kipan in Zomite in kumsim in Zogam khuapite ah leh Zomite om nana ah nasia tak in
Zo Minam Ni(Chin National Day)kibawl den hi.1956 kum in Chin Minister hangin December kha in
a ni laih nuam in khatvei om in University Chin Student Union in lungkimlohna lahna hangin kikheel
lo hi.Gaalkap kumpi in hong uk zawh 1966 kum February 1hun in Chin Special Division Day in laih
nopnate Chin Supreme Council ii January 9,1967 ni-in thukhensatna 29/04(2) tawh kilak kik zo hi.SLORC leh SPDC Galkap kumpi hun in phallohna akipan in haksatna a tuamtuam a om hangin,
min tuamtuam tawh Yangon bangah zong Universitiest Siamsinte makaihna mah tawh ki tam bawl pen hi.

1998 kum pan Universitiest ki khaak sung teng Kumpi Nasemte makai-in Yangon khuapi ah Zo Minam Ni kum 50 cin Golden Jubilee Zo Minam Ni nasiatak in akibawlna ah Zomite sungpan a Zahtak huai a pahtawhi huai,kumpi nasemte,Galkapte,Civilliante,Zomi leh Zogam a tawisang te(Honor to whom honor is due)mi 911 pahtawina laipi(Certificate of hounor)kipia khia hi.A kumkik in Golden Jubilee Commemorative Magazine zong bawlin pahtawina apiakkhiat mi thupite min zong
ki suaksak hi.Tua Celebretion Committee mah in Chin history Compilation Committee phuan in 2002 kum in Zomite Tangthu atom in Sutna leh Ngeina Hoihte Pulaakna Laibu(A Concise Study of the Chins,Their History,Culture and Traditions)zong kumpi phalna tawh gelh in a hawmkhia uh hi.

1991 a kipan in Zominam Ni bawlna ah Lai a sang tawh a zo te pahtawina,Khantohna lahna in Ngeina lam lahna banah Zominamte Puansilh hoihnono Modelgirl te lahna(Fashion Show item)zong guan beh uh hi.

Kum 2000 khit cianginZomite omna kawlgam,Vaigam leh gamdang mun tuamtuam Zomite tuntun na ah Malaysia,USA,Austrilia cih bangah Zo Minam Ni nasiatak in kibawl hi.2010 khit nungsang in leitung gam tuamtuam ah akibawlnate Youtube pan kilak kawikawi ta hi.

Kawlgamah kum 2012 akipan in suakta takin Zo Minam Ni pen nuamtak leh Thupitak in kibawl theita hi.

2013 kum in Hakhakhuapi  ah nasiatak in kibawl hi.Tu 2014 kum in Mindat khuapi ah ki bawl kik ding hi.

D.Mailam ah Zomi nam Ni Bawlding dan leh dinmun etkikpakna pan mailam a ding sephuai thupulakna pawlkhat

Zomi Nam Ni in minamkhat ih hihna hong kipsak hi.Mizogam a ih sanggmte in zong Mizo State ni-in February 20 ni a na telsese uh manun ih Minam Ni thupisak tuam hi.Zomi suan teng minam khat ih hih mah bangin,koi gam koi gam tungta le hang i minam ni zat bawl ciat ding hi.

Zomi Nam Ni in Zomite lunggulh teng a tangtun theihna ding hanciam ding hi.Thukikup ni ding hi.
Mi khansuah ih hihzawhna dingin,ki pantah leh ki huh diamdiam ding hi.

Zomi Nam Ni in Zomite' sungah a mdawkte ahi,gam vaante,a nuntakna a bei lawhte,Zomi madawksak leh a kilangsakte,apil a siamte,etteh tak nasepte pahtawi ding hi.

Zomi Nam Ni in Zomite ngeina kepna,Khantohna lahnate leh Zomi tawh kisai lahkhiat huaite lahna in zat ding hi.

E.Thukupna

Hih a tungah I pualaak mah bangin Zominam Ni a piankhiatna,a thupitna leh i kep siamna dingin mipi lungsim neihna,pilvan na,ki pumkhatna leh ki thutuahna te I neih ding ih hanthawn nop banah
Pu Captain Mang Tung Nung in(7)veina Zomi Nam Ni  1957 kum in Tedim ah hong viakhahna pulak
kikna tawh thu kong khum nuam hi.

"Zomi Nam Ni in Zomi khempeuh,Zomi lungsim a nei khempeuh,Zominam om hi cih ciamteh in a zahtak khempeuh in,akip a khona dingin,thupitak in hanciam ciat ding cih upkhialhna,lunghiang na om huaihetlo thu hi.

Hi bangdan in Minam ni bawlna in Zomite in Zomite a zahtakna, amuan na bek zong hilo hi.Zomite in minam dangte a lahkhiatna mah tawh a ki bang ahi hi.Minamkim ki lem ki thutuak ki pumkhatna
zong  kiptak a lamlahna ding bulphuhna zong ahi hi.

Eite minam ni pen eite mah in zahtaklo hilehang minamdangte a zahtak hihang cih zong kici thei tuanlo hi.Minam kim kithukhat kiluangtuakna cin zong a om thei tuan ding ahi kei hi.

Tua hangin minamkimte ki thukhat ih ki lungtuak theihna ding a deih khempeuh in amaute i" Minam ni" ciat zong  a bawl ding uh ahi hi.Minam dangte zong a mau minam ciat tawh kisai Ni thupite zong manphatak in a bawlna ding un hanthotn pen thupi kasa hi.

Zomite in Zomi nam ni thupitak in i bawl man in gambuppi(Pyidawngsuh)a suk khak a nawngkaisak ding dan khat ina a gen,a um mite pen upkhialhna,genkhialhna taktak ahi hi.

Zogamah gam le minam vai(Politic)muhzia a ki lamdang phial zongin,Zominam tawh kisai in Zomite in ki lungtuaktak in kalsuan ding hi cih ken ka um hi.

Hunthak ah ngein thak khat ih phuh ciangin,ngeina lui tawh phattuam na angah mipawlkhat in lung-
kim ngeilo in tua ngeina lui pen  hong thun kik zawhna ding lampi tuamtuam tawh hong hanciam ding cih pen a ki tel mahmah ahi hi.Tua pen eiten ih theihsa a hi hi.

Zomite ii kithutuahna,khantohna,minamkim(Tiayinta)te ki-it ki lemna,Gambuppi(Pyidawngsu)akipna Democracy ngeina hong kizelhna cih thute aadingin,Zomite aa dingin,a thupi pen a manpha pen a hi hi."
                                                                                          Captain Mang Tung Nung(1957)

Tuni a hih thu i gen na TBCY khangnote Motto ahi:Note pen Pasian in ama nasep a lamdangte a genkhia ding hong tel minam leh Ama hehpihna a ngahna hi uh hi."Hih thu in no bek hilo Zomi khangno khempeuh i minam kemsiam,zuun siam ding Pasian in tavuan hong pia ahih gige  hi cih phawk in, sangi n,sem ciat ni.

Tukum Zo Minam Ni a kipan in Zo minam leh Zo tangthu a kipden na dingin,Zomite kipumkhatna ding,thumuh siamna ding leh thupha ih san theihna dingin i biak Topa Pasian ih vekpi in khua muhna leh khuaphawk hanciam na thak hong pia kim in,Zogam Zolei Zo minam khempeuh,a mimal ih hong huaisiamzuunsiam zo sak ciat ta hen.

John 8:31"Tua ciangin thumaan na thei ding uh a,tua thuman in note hong suaktasak ding hi."

Zominam ni pen kumsim ih hoihtak in hanciamna tawh thahat tak in minambup in kihelna tawh pelhlo in ih bawlna ding in ih hanthotn beh na tawh thu ka hial bawl hi.

Zomi Nam Ni Kikho den tahen!

Thupulaak khia:C.Thang Za TuanM.A:Ph.D
Makaipi,Tedim kipawlna
Yangon

Main Sources:
(1)Khen Za Moong(2005):Chin national Day,Background History,Survival Effort,Indisputable Facts(Private Circulation)

(2)C.Thang Za Tuan:2013 kum Zo Minam Ni February 17,2013 ni-in TBCY,Yangon ah thugenna

(3)Pu Cin Sian Thang,J.Thang Lian Pau,Rev.Dr.Khen Za Sian,Pa Dr.C.Thang Za Tuan,Tg.Vungh Za
Pau,Captain mang Tung Nung te'n"ZOMI NAM NI" a thugen na uh,
(Amun:Tedim Baptist Church,Yangon.February 16,2014)
KUM (66) CIN ZOMI NAM NI BAWL THU PULAKNA


Friday, February 10, 2017

Uleh Nau hongsutuah khialthei pawlkhat.

Azenzen in na It mahmah nalawm ngaih nu na Lawmngaih pa tawh koici bang in naki zomhiam?
Na It nangaih khattung ah Itna leh ngaihna genkhia pia khinsa hinapi
Bang in hongkhen khammawk hiam.
Khanglui ten zawlthu kal ah Sialthawl naci uh hi.
Ki Itna ki ngaihna sung ah thu neu thulian khat pepeuh in hong subuai thei in hong khenkham theimawk hi.
Hihthu limtak in ngaihsut huai veve kasa hi Cihtak na koi ah om mawk hiam?
Hong ngai ingcih kammal leh lungsim ngaihsutna pia khinna pi hang in cihtak lohna ih ci diam nuntak khuasak ziate ih etkak khakciang in ih It ih ngaih takpi naleng zong kitai san ngam in ki nusia ngammawk hi.
Hih in nuntakna ding mailam kalsuan na ei nopsak ding bek ngaihsut man in hong it hong ngai takpi khat zong muan ngamlohna leh lawmbawl lohna dong hong tunthei hi.
Khuakhat tuikhat hikei phial lehang zong ih Itna ih piaksa khat tung ah
Itna kammal te leh muanna kammal te ki gengen khin hina pihang in hih itna kammal te muanna kammal te nusia in gualdang ang ihzuat santak ciang in nakam mal nanut siatna na itna nanut siatna tetung ah bangci bang in thuakna leh haksat na tungding cihna thei kha kei a zong na ngaihsun kei ding hi.
A hi zong in hih kammal mangthang lo hi kemcing hi phawktawn tungding hi tua in na belh leh na muanpen mi tung ah lungsim natna leh khasiat na khat pepeuh nei theihi namuanpen mi zong a citak mah a hi diam?
Nang tawh ki it ki ngaihpih na neihkhit nung in nang hong ngai in kei tawh ki teng leng na ut na sepnop leh nalung gulhna bang in hong gamtasak nuam ing hong ci mai thei ding hi zong muanhuai in up huai maithei ding hi nei a hih man leh muantaak a hih man in nalungsim napia tamai thei ding hi.
Mici tak in zong na mumai thei ding hi.
Mici takleh lungsim siangtho lungsim hoih a hitak pi hiam.
Nangleh nang in na theih na ding hanciam in a zenzen in mici tak mithu man khat in Na it na ngaih khat suankhia nuam in nang hong zolbawl ding in na um hiam?
Mithu man a hih leh na it na ngaih khat tawh bang hang in hong khenkham thei ding hiam?
Gentehna in nang a mah mu ngeilo a man zong nang hong thei ngeilo a hi phial zong in it leh ngaih khat aa ki om khawm theihna ding in bang ciciang hi ding hiam lawm ngaihna nei khin hiam? Cih bang dan in dotna om aa tua tungtawn in natai san Nu maw na taisan Pa leh nang kua khial zaw man zaw cih bel ei leh ei ki theih sa hi.
A hi zong in nuntakzia te leh dinmun te tung ah ki theih pih sasa khat in hibang thu hong gen sak ciang in ih muang kha hiam bang hang in a matham in hong genlo aa it leh ngaih khat neih khitnung ah hong gen in hong khenkham ngammawk hiam?
Ngaihsut huai mahmah hi.


Thursday, February 9, 2017

Itna Ciilzat sawm ken


Itna pen selkhia in meng zihziah
hi.
Itna pen ngumngikngek denin,
nosuah sieuhseuh tawntung
hi.Mithat denkei mikhat inzong itna
nei veve hi.Mite it mahmah vankhat
peuhpeuh agu, guta khat inzong itna
mah nanei hi.Itna nungah
nakhempeuh om hi.Itna in lauhuaina
teng khempeuh nawkpuk hi
Itna hang in thakhauh na kingah hi.
Itna kiam thei a, ahi zong in kaan'g/bei theilo hi.Itna hang in gualzawhna ki
ngah hi.Itna pan in lungnopna tam
pitak ki ngah khia hi.Itna om keileh leitung ah, mihing tawm mahmah ding hi.Itna hang in lungduai na ki ngah hi.Itna pen phungpha
tektekleh, kip tektak kho tektek in tangzai tektek hi.Itna a zekkhia ziahzaih te in gal neilo uh hi.Itna masuan a, a kalsuan mi lamzang tawntung hi.Itna a cilzat te leitung ah, mi hamsia penpen te ahi uhhi.
Lungso na avotsak zatui hoih pen in itna ahi hi.Lungsim hoih ngahkhiat na bulpi in itna pan ahi hi.Gah lakpan itna gah limci penpen leh khum penpen hi.Ki lemna hong kipatkhiat na, asul zui kikkik le'ng, a mong ah itna mah,na om hi.Leitung pan vantung ah, i ciahpih thei vankhat bek om a, itna mah ahi hi.
Numei leh Pasal in Itna nau Paai ciat ahih manin leitung ah mi pung tektek ahi hi.Na neih na itna, cilbawl hawmthawh bawl kei-in itna ka'ng cihbang om ngeilo hi Zekkhia
ziahzaih, gang tektek na hizaw lai hi.


Wednesday, February 8, 2017

Lam et na bek in hong lungkham sakthei zaw.

Keizong lawm ngaih neingei khat ka hihi.
Hun khatlai in Numei melhoih khat ka mu ngei hi tua nu bekbek ka ngaihsut nasung ah om tawntung in kalungtang sungah tengden hi
Ngaihding in ka khensat aa ka hopihpih zel hi.
Kalungsim sungah ka ngai khin mahmah ta a ahi zong in a makiang ah kagen ngam ngeikei hi bang hang aa gen ngamlo kahiam cihleh a mah mihoih mithupi khat a hihi.
Adin mun ka muhsak ciang in kei tawh ki ngaiding in ki tuaklo lua hi.
Banghang hiamcih leh Keisang inpil zaw in nei zaw hi Ka It ka ngaihna gending ka cih samhang in a ki kholhpih te ka en leuleu aa mi mawkmawk tawh ki khawllo in pilna neimi leh nuntak na nuamsa mite tawh ki khawl hi kei dinmun ka et ciangin keipen a khegei vua ninneng kiate a tawmkhia ding bek in zong ka ki lawm naikei hi
A hi zong in ka ngaihna kiam thei mahmah tuan lohi
Ka It ka ngaihna a matung ah gen ngam hetkei mahta leng lam etna khat nei veve ka hih man in ka hopih na tungtawn in zong hem theih veve ding cih lam en kawmkawm in ka om hi
Hih in hong lungleng sak in hong lung gimsak den hi.
Lam etna upna bek tawh bangmah piangtuan lo in sepkhiat na neihkhiat na om lohna pilna siamna neihloh na hang in ka It pen ka ngaihpen te tungdong ah ka It mahmahna kam ka ngaih mahmahna kam azak ding aa kagen khakloh mahna kasa penpen hi.
Aw hih leitung ah mi nuamsa te in bangsem hiam mipil te in bang sin in bangsim hiam ci in kha kunliang in lungsim beidong in thu ka ngaihsun theizel aa hanciam na hang in sepzawhna sepzawhna hang in lawhcin na hong tungthei panding cih ka phawk zelzel hi.
Hanciam man bek in ki tangtung tuanlo in kuhkal lungduai cihtak na bek in mualhong khuppih ding cih zong ka phawkphawk kik hi.


Saturday, January 21, 2017

Nazi koici pahtawi ding



Na Zi, Na Naakguh......
(Numei pasal a huamkim thugenna)

1. Na Zi pen awkhauh leh awtong tawh hopih ken, a lungsim na mahmah sim khinkhian thei hi. (Proverbs 15:1)

2. Mi dangte lakah na ko a na gensiat leh, na gensiat bangin na Zi hong om thei takpi kha hi cih phawk gige in. (Gen. 2:19)

3. Na Zi na Itna leh na Ngaihna pen midang pia sawn kei in. Tua pen Angkawm kici a, mawhna lianpi ahihi. (Matt. 5:28)

4. Na Zi leh midangte tehkak kha ngei ken. Midangte sangin na zi hoihzaw pek hi. Tua ahihmanin Pasian in nang hong pia ahihi.
(2 Cor. 10:12)

5. Nupa pen pumkhat ahihmanin nang pumpi pen na Zi aa hi a, ama pumpi zong nang aa ahihi. Tua ahihmanin a kisam bangin zangh khawm unla, kikut bawl liang a kul lo dingin kitheihsiamna nei tuak un
.   (1 Cor. 7:5)

6. Na zi in nang hong ngaih manin na khempeuh nusia in hong bel ahihlam thei inla ama tungah vakhu bangin na nunnem sak in. Awtol tawh na hopih a na haitat gangam ciangin na Zi lungtang pen dawt let zah in na hi cih mangngilh kei in. (Eph. 4:2)

7. Na Zi tungah thu seelsim bangmah nei kei in. Pumkhat hi ta na hihmanun no nupa kikaal ah thusim a om loh ding uh thupi hi.
(Gen. 2:25)

8. Na Zi pumpi in na mit hong laak nawn loh, a hoihna paak bang hong vul kuan ciangin gensia in hawm thawh kha ken. A hoihna leh a paallaini khempeuh pia khia in na tangek teng hong paai sak hi. Amah pen pumpi bek hi lo kha a nei mihing ahihlam thei gige in.

9. Na Zi pen a melhoihna leh a pumpi iplah huaina tawh ama manphatna teh kha kei in. It takin pom inla, a teek ciangin zong ama tungah lungkim sawm in.
(Eph. 5:29)

10. Mite maiah na Zi pen Awkhauh tawh tawngin taai kha kei in. Thu khat peuh a om leh tuam sap inla, inndei sung kuamah hong muh lohna ding munah thuhilh zaw in.
(Matt. 1:19)

11. Nang leh na ta teng limtakin Itna tawh hong kep hong khoi ahihmanin nuam inla lungdam ko in. Hiteng a sepna hangin haksatna tampi tak thuak lawh hi.
(1 The 5:18)

12. Numei khempeuh a anhuan a mehhuan dan uh kibang kim lo hi. Nisim thumvei anlehmeh ong huan sak den hi. Kum khat sungah ni 365 om hi. Pumkhat na suah zawh uh kum bangzah hi ta hiam? Na Zi in an ong huan sak manin nuam inla lungdam ko zel in.
(Pro. 31:14)

13. Na tate pen na Zi sangin masak zaw kha ngei kei in. Nang leh na Zi pen pumphat na hihmah bangun na tate khempeuh sangin na thupisim zawk ding ahihi.
(Gen. 2:24)

14. Na Zi tawh hunnuam zangh khawm unla, Laisiangtho sim in thungen khawm tangtang un.
(James 5:16)

15. Na Zi tawh kimawl in kino zelzel unla, hunte nuam takin zangh khawm un. Na sih ciangin na luang a tutpih ding na Zi hi a, midangte amau nasep tek tawh buai ding ahihmanun hong gaal man lo kha lai thei uh hi. .
(Ecc. 9:9)

16. Sum tawh na Zi mai et in lungkim sak sawm kei in. Na neih khempeuh hong neihpih pen na Zi ahihi. Pasian ciaptehna ah nang si lecin na gamh a luah ding pen na
Zi ahihi. (1 Pet. 3:7)

17. Midangte lakah na Zi kicinlahna pholaak kei in. Nang leh nang a kipholaak na hizaw hi.
(Eph. 5:30)

18. Na Zi nulehpa zahtaak sak inla, a sanggamte zong it sak in.
(SOS 8:2)

19. Hong ngai lua ingh, hong it lua ingh cici lel in. Numeite in Itna Ngaihna thu zaakcim ngei lo uh hi.
(Eph. 5:25)

20. Pasian deih bangin gamta in nungta un, tua pen Zihoih Pasal hoih suah theihna lampi ahihi. (Rom. 8:29) AMEN 👆


Natate Na Go manpha hi.



a. Na tate a pil ding na deih leh pantah in. Hoih tak-a geelna tawh kipantah mikhat pen a kipantah lo mi khat sangin maban kician nei zaw,gual tung tuang zaw ham tang hi cih phawk in.(Pau20:18)

b. Na tate Pasian ongpiak letsong a hih man in hoih tak keem, don, khoi ngiat in. Ongpia Pasian in na tawlna leh na gimna thaman ongpia ding hi.(Pai 2:9,Pau 27:18)

c. Na tate in na thu ongman ding na deih leh hun tampi pia in.Tate tawh hunnuam zatkhopna a tam ciang in na tate in lawmta bangin,unau khat bangin nuam ongsa ding uh a, na thu ongzui ding uh hi.(Pau 22:6)

d. Na tate ong gen, ong pulakte limtak ngai in la, dawngkik,kuppih hamtang in. Tua in mai lamah atuah thu: lungdamna, khasiatna ,haksatna,a muh thute na tungah ong gen nuam ding uh a, a hun lapin na panpih thei ding hi.(Pau 19:20;18:13; 4:25)

e. Na tate mai leh  amau muhna ah Topa na zahtakna ki langkhia sak in.Topa a zahtak mi in lungmuanna nei a, a tate’ belh theih ding mi ahi hi.(Pau 15:26: 22:4)

f. Na tate a lutung ah khutnga in a-uk,atup,a lungngulhnate pulakkhia in thungetsakna leh thupha piakna nei tawn tung in. Khaici bangin a lungsim sungah khamuanna nei ding uh a, a sepna peuh peuh kimuanna nei in mi gualzo hong suak takpi ding hi.(Kahla 3:19)

g. Kikhopna, Minam pawi,concert cihte a om ciangin na paikhiat ma-in inn pan thuhilhsa in na tate paipih in.Pawi,kikhopna hun sung tawntung na suakta ding a, na om nuamin inn na ciah ding hi.(Pau 23:24)

h. Na tate in khialhna khat peuhpeuh a neih ciangin mite muhna ah taigawp, satgawp cih zang ngei ken. Maizum, mite zakta in a lungsim niam gawp thei ahih lam phawk in. Lungduai takin a hun lem ngakin thuhilh in.(Pau 19:18)

i. Na tate ong gen sunmang(dream) leh muhkholhna(vision)te zahpih bawl kha ken. Piang zo kei ni teh! Hih zo kei ni teh!na cih leh na tate lametna kongpi a khaksak na hih lam phawk tawntung in.A zo theite hi hang ci den in.(Gam 13:30;Pai 33:19)

j. Na tate a sep zawh ding nasep guan in la, a tavuan uh theisak in. Nasep a zawh ciang in lungdam ko in pahtawina kammal pulak in. Hanciam nopna leh cihtakna tawh hong nungta ding uh hi.(Pau 4:26)

k. Na tate annek laitakin a hoihlohna,kicinlahna,khialhnate hangin thuhilh ken. A gilvah vahloin,si leh sa ah pailo bek thamlo in nu leh pate tungah khasiatna in lathei zaw uh hi.(Col 3:21)

l. Na tate khasiasa, a kapsa in lupna zuansak ken. A mangsia thei, ihmu theilo in ngaihsut huailoh thu tampi a lungsim vuah om thei hi. Sorry! Na hoih ding uh kong deihsak luat man hi ci-in thuumkik in a hehna uh adam ciang in lumsak in.(Ephet 6:4)

m. Na tate tungah piakkhiatna,huhna,sumpi khiatzia te gen in sinsak in.Zongsatna hoih hong nei ding uh a,Pasian tawh kizopna man hong nei ding uh hi.(2Cor 8:12)

n. Na tate ittuam paihtuam nei ken la, a ki bang in maipha pia in. Nu leh pa tung khasiatna hang in unau sungah kibuai na lianpi piang thei hi.Na tate thupha a ngah kim dingin Pasian hongpiak ahi hi.(Pian 27:41;9:24-28)

o. Na tate kimawlna tuamtuam ki mawlpih zel in. Tua hi leh hehna,lungduaina,thuakzawhna leh na tate lungsim puakzia na thei khia ding hi. Nang zong na tate makaih dan a sin toto na hih lam phawk gige in.((Pau 8:30-31;1Tim 2:5)


Nuntak pihzoleng khialh omlo



Na Pasal, Na Lutang !
1. Na pasal midangte zak in gensia ngei kei in, miten na pasal ong hoihmuh sak kei a leh nang a vang neilo na hi zaw hi.(Hebrew 13:4)

2. Na pasal thupi bawl,Itna nei-in zahtak siam in. Tua hi leh mi dang ten zihoih na hihna ong thei ding uh hi.(Col 3:18)

3. Na pasal na zahtakna na omzia tawh laksiam in, gamtatna leh omzia khawl zia in nupa kal-ah  a thupi mahmah lungnopna piangsak hi.(Ephet 5:22-23)

4. Na pasal khembawl in a lungkim na ding in mai-et bawl ken, na simtatna hong theih ciang in a lungsim na mahmah khinkhian thei hi.(Pau 12:4)

5. Na pasal thaneemna midangte tawh tehkak ngei ken. Nang a ding Pasian hong piak hi a, nang tawh kituak ding a Pasian onggelsak ahi hi. (Pau 5:17)

6. Mite lakah na pasal tawngtawng,hawmthawh den ken, nang a ding a gim leh tawl a thuak pen a hih lam phawk tawntung in.(Col 4:6)

7. Na Pasal tawh pumkhat, lungsim khat hi den un. Neihtuam omlo ahun zui, a kisam bangbang kitheihsiamna neihtuak ding a hihi.(Mate19:6;thuhilhna 9:9)

8. Na pasal tungah thusim gengamloh nei kei in, nupa kikalah thu seelsim a omloh man-in kimuanna ong khang semsem ding hi.(Pian27:5-10;39:12-15).

9. Na pasal thapia inla awkhum kamkhum tawh hopih den in, a lungnuam in akhan ong sau tuam ding hi.(Pau 31:26)

10. Thusia, thu hoihlo, khasiatna na neih ciangin na pasal ninkholna in zang kha ken.Pasalte lungsim natna in a pumpi uh zawngkhalsak thei hi.(Pau14:1)

11. Na pasal teekin tumbang a vuai ciang in na itna kiamsak ngeikei in. A ithuai a ngaihbaang in ngaih sun tawntung in.A hatna, a hoihna, leh a hih theihna kempeuh piakhia in nang leh na tate a ding nasem a hihi.(Pau 5:19)

12. Na pasal na it mah bangin na teeknu,na teekpa leh a sanggam laizom teng zahtak siam in.Mi khempeuhin ama vawh nam khaici mah at kik hi.(Gal 6:5-7)

13. Na pasal pen leitungah na nuntak lai teng  ama aa ding bek hi den in. Midang pia sawn ken.Tua hi leh mawhna in bangmah ong cih zolo ding hi.(Mt 5:28,Solomonla 2:16)

14. Na hih theihloh na hih zawhloh a om ciangin na pasal tungah hangsan takin pulak ngam in. Tua na genna hang in na pasalin na kicinlohnate honghuh hong theikhia ding hi.(Ephet 5:30-33).

15. Na pasal tawh hunnuam zangh khawm unla, Pasian kammal simin thungen khawm zel un. Midikte thungetna in vanglian a, na lian tampi sem zo hi. (James 5:16)

16. A hih theih leh na pasal tawh kino zel, ciamnuih khawng gen khawm zelzel un. Mai taiina in lungnuamsak a, lungkhamna in maigum sak hi.(Pau 15:13,30)

17. Na pasal kiang ah U aw thupi lua teh, nang na om ciang ka lungmuang cici lel in. Na pasal in innsung nuam hongsa ding a innkuan nuam na suak ding uh hi.(Pau 31:27-29)

18. Anhuan mehbawl na siam kei zongin na pasal tungah nang bang duh, bang ci bawl ding cih dong tangtang in. A lim kei zongin na pasal lungkimin a gil vah lel ding hi.(Pau 31:11)

19. Na khat peuhpeuhah lungkim takin na pasal tungah lungdam ko zelzel in. Lungdamkohna pen Pasian deih biakpiakna ahi hi.(Late 107:1)

20. Na pasal,na tate,na innkuan leh navai khempeuh Pasian ap tawntung in. Amah muang in amah in hong sem ding hi.(Late37:5;Pau22:6)


Sunday, December 25, 2016

Zomi Pupa thu ciin Kammal te

ZOMI PUPA THUCIIN MANTE
  (ZO Axioms and Its Interpretations)

A kam siam khempeuh um kei in
(Sihna ding kam siam hithei hi).

Ak tawphun ne kei in
(Phun hat thei cihna hi).

Akno tui-kia a site sa ne kei in
(khuadam kithuak lah thei hi).

An nek laitak,ankuang um misim thei lo ding
(An liau-in kikham lo thei).

Anlak laitak haunung ci lo ding
(An pha ding zah pha loin kizawng thei).

Buhtei in an ciam kei in
(Gul kituak thei cihna hi).

Buipi sa ne kei in
(Na khangual pha zo lo ding hi teh).

Ciiltat luat ding ngaihsun dah in
(Mi tawh hong kikhensak hi).

Cina na veh teh,si niteh ci kei in
(Cina lungneu-in si takpi thei).

Gamsung giahna ah khe pheek lo ding
(Dawi in khiim thei cihna hi).

Gulpi na thah leh gen lo ding
(Gulpi in phu la thei cihna hi).

Han muna singpite phuk lo ding
(A hinglaite'n sawng thei cihna hi).

Hong kipia khempeuh ne pahpah lo ding
(Cihtakna lim lahna hi).

Inntual phungmai kho siangthosak in
(Ta na neih teh  mel hoih ding).

Inn katna a ganhing kanglumte khangnote'n ne lo ding
(kikamsia thei)

Kahneh kei in
(Kahnehte sikha in man thei hi).

Khangnote'n zuleep lo ding
(Khangham nu le pate nungta lai hi).

Lamkabom ah zun leh ek tha lo ding
(Nattom in kisi thei cihna hi).

Lawm annekna ah zampi nakpi a tum lo ding
(Huihpi nungin khuasia thei).

Mi tawh na kiho teh akam en gige in
(Miciimte pian dan hi).

Mothak in zasan meh tam meh lo ding
(Migi ding lim lahna hi).

Naupaai lai numei in manta meh ne lo ding
(Nau taw vom ding hi).

Nungakte kalkaa sa-a tu lo ding
(kalkawm kidawk thei cihna hi).

Pheituam,niik leh khedap te lukhung lam koih lo ding
(Kikamsia thei hi).

Pasal veilam ah a zi lum ding hi
(Numei pen pasal veilam nakguh cihna hi).

Sagil bawl tha nuam in
(Na sungte maipha na mu ding hi)

Singkhuah a bul lampan-a nacih leh
(kilung ziing thei hi).

Tu-ga tawh mi sat thei lo ding
(Dawi in ei hong lehsat thei hi).

Tual that kei in
(Ki-inn mang thei hi).

Uisan thei lo ding
(Mi'n hong gimneih hi).

Unau ki-nuphal thei lo ding
(kisuun thei,kimangmawh thei hi).

Vakhu nupa bang vevua
(Nupa kihothei,kithutuak ding cihna hi).

Vaphual zivak in
(A zi patau sak ngei loin lungmuangsak cihna hi).

Zawnhngeu maiphiat bang kei in
(Mai siang takin phiatsiang ding cihna hi).

Zupeng in mi sat kei in
(Zulung kivei thei cihna hi).

(a)Tuan pupate sinthu,tongluan khua vannuai ah thang hi e;
(b)Piang sawnte'n tu bang cing hen ci'n,phaksap khau bang sut hang e.

                          -Rev Tuan khaw Kham


Thursday, November 3, 2016

Cancer natna pandam na.

Cancer natna panin damna a ngah ahi Numei nu tung panin zatui bawl dan

Bosnia and Herzegovina gam ah aom ahi numei khat in Cancer natna panin damna ngah kik a, amah in hih Cancer natna a neite aadingin phattuamna a ngah theih nadingin zatui bawl dan hong hawm sawn kik leh hi.

Zatui bawl dan ding pen ol mahmah a, Siing leh Khuaizu bek kisam hi. Hih numei nu in ama Cancer lungnote a that maimang zo ngiat zatui bawl dan hi ci-in gen hi. Amah in Endocrine akici Cancer natnate vei a, zato ah set van hoih mahmah tawh nipi khat sung bang kibawlin dam tuan lo a, a natna nasia semsem hi.

Siing a gol mahmah nih pen a hawng kiat sitset dingin a zan mahmah in gawi vui inla, tua ciangin khuaizu Kg lang tawh gawm ding, tua na gawm khit ciangin haipi sungah guang dingin ni khat in siikkeu 4 ta dawn ding. Na ciapteh ding pen siik tawh akibawl ahi siikkeute zangh lo ding, Plastic siikkeu (or)taih tawh akibawl ahi siikkeute bek zangh thei ding.
Ni 3 sungin na natna hong kilamdang tuam ding hi ci hi.

Lailet-Tuang


Wednesday, November 2, 2016

KAM MAL HOIH

Rev. Dr. Kam Khaw Thang' Kammalte:

• I mawhnate im lo ding, mi tawh thu i neih leh maizum seelna peuhin pang tentan loin thumbawl zaw ding, i mawhnate im loin pulak zaw ding.

• I zawh ngap lohte langbawl se loin om hithiat ding.

• Sum leh paai, annek tuidawnte ah thang gamtat lo ding.

• Kineih khem se lo ding, a zawng i hih leh i zawn'na im lo ding, a hai i hih leh i haina im lo ding, a zawngpi kihausak, a haipi kipilsak, cih bangte hoih lo hi.

• Mi gensia se lo ding, midang khat peuh thu i gen leh zong tua i gente pen i gen mite' zakin i gen ngam dingte bek gen ding.

• I siamlohnate ah a siam kineih selo ding.

• Kamciamna khat peuh i neih leh tangtungsak ding, i tangtungsak zawh loh dingte kamciamna nei vet lo ding.

• Mi simmawhbawl in neu ngaihsut selo ding, tuhun a, a neute nidang ciang a lian suak thei a, tuhun a, a liante nidang teh a neu suak thei zel hi. I simmawhbawlte i mai-et hun hong tun ciangin zumhuai mahmah hi.

• Innkuan sum zeekna ah ngeina kip nei ding, sumpi, sumkhol, zattawm ding a nam tuamtuam ciatin sehkhenin a ma sansanah a val in zatloh ding.

• Leiba nei dingin sum zang lo ding, i ngahna tawh kituakin zang bek ding.

• I tungsiahte langpanhuai lo hi. I paunak ah ''Lamsak leh pute kizo ngeilo'' na ci hi. I tungsiahte langpan lehang eima gimna hi lel hi.

• Zuau gen se lo ding, ahi bangbangin gen den ding, mi khat kiangah thu khat gen, a dang khat kiangah a tuampi khat in gen zel cihte pawl hoih lo hi. Lungsim nam nih nei selo ding cihna hi.

• Hun-awng omsak loin manlah den ding, na tampi septheih ding hanciam ding, a awng khong luate siatna tawh kizom thei hi.

• I hat laitak, i liat laitak, vang i neih laitakin midangte' na sak dingin gamta in na sem lo ding, a thuakte in a khantawnin mangngilh lo hi.

• Thulian khensat ding a om leh khensat pah loin hong kikum phot nung, ci-in a hun sotin limtakin ngaihsun ding.

• Midangte ngaihsutna zui-in na semin gamta lo ding, ei mahmah in man i sak bang bekin na sem ding, midangte' ngaihsutna zui-in i gamtat ciangin thu haksa khat hong om leh e'n siansak nading siamna nei lo i hih manin zumhuai hi.

• Ei leh ei kiphattawm selo ding, midangte phat dingin i om leh lungdamhuai hi. Ei leh ei kiphatna pen zumhuai mahmah hi.

• Khangno lai a siamna leh theihnate kip ahih manin khangno lai-in pilna leh siamna tampi i sin ding kisam hi. Khangham khit a sinte kimangngilh kik pahpah hi. Hih pen khangnote in a hun lai in a phawk ding thupi hi.

REV. DR. KAM KHAW THANG' TANGTHU TOM
• October 17, 1927 Tuithang ah suak (Pu Sim Tung Nung + Pi Ciin Za Dim)
• October 18, 1936 
   Apa in Khristian suahpih.
• May 18, 1972 
   Apa'n sihsan (kumkhat phakma a Nu si)    
• June 1937 - March 1941
   Tonzang ah Zolai tan 4 dong kah
• September 11, 1938
   Rev. Vial Nang in tuiphum
• June 1941 - March 1942
  Tedim Manglai sangah Tan 4 dong kah
• June 1945 - March 1947
   Tedim Manglai sangah Tan 6 dong kah
• June 1947 - December 1950
   Nelson Lai Siangtho sangah kah
• June 1952 - March 1956
   Insein Lai Siangtho sangah kah
• June 1956 -December 1956
   Hakha Lai Siangtho sangah sem
• May 4, 1957
   Sister Niang' Khan Ciin tawh kiteeng.
• February 1957 - February 1960
   TBA Secretary sem.
• 1960 - 1982
   Tedim Lai Siangtho tei
• April 1984 - 2006
   ZCLS laitei.

Theih ding: Hih a tunga Sia Thang' kammalte leh a tangthu tomno pen Rev. Job Thawngno gelh, ''Tedim Lai Siangtho hong bawlsak Rev. Dr. Kam Khaw Thang' Pianzia leh Sepzia'' cih laibu pan ahi hi. Adang tampitak om.

Sia Thang'zat kammal Jesu hilo Jesuh, Khris hilo Khrih, Khasiangtho hilo, Kha Siangtho, Laisiangtho hilo, Lai Siangtho, le hilo leh, Kam Khua Thang hilo, Kam Khaw Thang... cihte ama' zat ahihi.
                                                     by. Job Thawngno


Friday, August 19, 2016

Zam Sian Muang Khanggui ciapteh na

Valvum khua Pu Thual Za Nang tuteteng khang gui ciapteh na.
Thuma sa in Pupa khang gui pan in ka pianna ciang kong zomsuk nuam hi.

Pu-MANG TUN in ta3 nei aa

1.Pu-CIN THANG


2.Pu-LIAP THANG


3.Pu-MANG PIANG

 hih teng a hi uh hi 

Pu-Cin Thang in ta3 mah nei in 

1.Pu-TUN HANG

2.Pu-CIN MANG
3.DEIH NIANGH

hih teng a hi uh hi 

Pu-TUN HANG ta Pu-THANG CIN in ta3 mah na nei aa 

1.NGAWH KIM

2.VAIL HANG

3.HANG CIN

Hih teng a hi uh hi 

tua pan in tomlak suk lehang

HANG CIN in ta2 na nei aa

1.VEI THANG

2.KHAN TUAN a hihi

PU Khan Tuan suan lak pan ka hi uh aa Khang12 napan ka et suk ciang 

THOH TUN in ta3 na nei aa KHAI DAM-DO KAM-HAU THUAL hih teng na nei hi PU HAU THUAL Zi Pi Kai Vung hi in ta6 na nei uh hi tua a ta te sung pan 

1.Ning Thuam 2.Tun Khai 3.Lam Zam 4.Kam Gin 5.Zam Kam 6.Phia Nian hih teng a hi uh hi hih te sung pan in Pu Kam Gin Suante ka hi uh hi

Pu Kam Gin in ta7 nanei to leuleu hi 

Pu Kam Gin Zi Pi Lam Vung

 

 Pu Kam Gin leh Pi Lam Vung tate a nuai aa teng a hi uh hi

1.Pu-Thual Za Nang

2.Pu-Song Za Cin

3.Pu-Khai Khaw Zam

4.Pu-Kam Khaw Vungh

5.Pi-Vung Za Niang 

6.Pu-Cin Suan Pau

7.Pi-Thuam Za Niang

hih teng a hi uh hi tua lak pan in Pu-Thual Za Nang suante khang guai sung

pan en suk kik le hang. 

Pu-Thual Za Nang Zi Pi- Nem Zam a hihi

Pu-Thual Za Nang

Pi-Nem Zam te Nupa in ta7 na nei uh aa

 1.Nu-Vung Do Cing

2.Nu-Cing Khan Niang 

3.Lia-Cing Ngaih Dim

4.Nu-Ngul Lam Cing

5.Nu-Gin Za Man

6-Nu-Niang Za Vung

7-Pa-Gin Khan Mang

 hih teng a hi uh hi U nau 7 lak pan in Nu mei6 pha in Pasal1 a hi uh hi

Pasal khat lak pan in Pa Gin Khan Mang a hihi,

 Pa- Gin Khan Mang Nu Cing Hau Ciin te Nupa in Ta8 na nei uh aa,

1.Pa-Nang Khan Tung

2.Tg-Zam Sian Muang

3.Tg-Zam Khawl Kim

4.Tg-Zam Sian Tung

5.Lia-Zam Lam Vung

6.Tg-Cing Muan Khai

7.Lia-Man Sian Hoih

8.Tg-Thang Khan Mang

Hih ciang a hihi Ka Pa Gin Khan Mang Pa Pu Thual Za Nang hi in a Zi Pi Nem Zam hi in ka Nu Cing Hau Ciin Pa-Gin Khaw Zam hi in a Zi Pi Nem Khaw Zam a hihi Ka puleh ka Pi te Zam na tam bilbel a hih man in Zam vive tawh a ki dim ka hi uh hi Zomi te pen Min ki mawk phuah sam lo a hih man in Pu leh Pi te min mah ki Tamtoto a hih man in Puleh pi te mangthang lo in khang gui kan tel na nuam mahmah hong suak hi.
Kanuntak na sung vuah mi nuamsa micithei lamte ka hi kei uh aa Pilna siamna cihte a neilo phadiak te ka hi sawnsawn uh hi khawhsa ansal aa ki pan logam khanglui gam neihsa bang mah a nei lote ka hi uh hi Tuciangciang Pasian in khanggui ki zom in gilkial dangtak liang in hong puksi sak nailo in khang khat khit khang khat hong kalsuan pih Ih Biak Pasian in khang ki zompai suak in a ma Thupha khanpha hinpha in hongsiam laita hen Amen.


 


Monday, August 1, 2016

Tedim khua sat Guimang

Guimang in a neu lai-in, pawl huai-in alawm agual tawh aki pawl thei mahmah hi. A lawm a gual in zong apahtak mi khat a hi hi. Asanggamte tawh a khan kim tak ciangin galbet hat mahmaha galman sa manin minthang hi.

Tua bangin galbeng sa bengin a kuankhiatna lam uhah mun hoih khat tuak uh a, mualdung tawnin a velvel uh hi. Guimang in tua munah khuasat ding a ngaihsun pah hi. Ni khat ni ciangin upa vaihawmte samin munthak, gamthak, zong dingin a vaihawm uh hi. Gam en dingin kuankhia uh a, amun a tun uh ciangin leitang omzia, nisuah nitum ziate hoihin gal pan nadingin mun tanzau a, khua nuam khat suak thei ding hi, ci-in a lungkim ciat uh hi. Tua ciangin tui omna zong uh a, tui nek ding zong kicing hi, ci-in a mu uh hi. Bual lianpi khat tuak uh a, tua bual gei-ah khawlin kamkumna anei uh hi. Tua bangin tu khawm a kamkumna a neih laitakun nitaang sungah tua bualtui huih in mutin a tee dimdim tua bualtui a mu uh hi. Tua bangin bualtui a tee dimdim amuh uh ciangin upa khat in, “Hia tui zaw a tem dimdim mai mah,” a ci hi. Gam kuan teng in hih munah khuasat ding thukim sa-in inn lam hong zuan uh hi.

Innngakte in zulupin vok tuk thum khat gawhin na vai tut uh hi. Zunek annek khit ciangin innngakte in, “Na gam et uh a hoih hia?” ci-in dong pah uh a, gamkuante in, “Khesuih tuak lo liang om kei ung, gulsia tangsia zong tuak kei ung, amun ahih leh amin “TEDIM” ih phuak kei diai,” a ci uh hi. Tua akipanin Tedim ci uh a, Guimang in ami teng tawh Kalzang panin Tedim khua a sat hi. Tua bual gei a mual pen vansangdim ci uh a, tu ni dongin kici lai hi. Guimang in Tedim khua-ah Hausa semin avai hawmna khempeuh ama pai hi. Guimang in tapa Vumsum, Thangpau, a nei hi. Guimang in hawm leh gen zo-in Tedim khua-ah si-in kivui hi.

2. Vumsum: Tedim khuasat Guimang a sih ciangin ata u pen ahi, Vumsum in gam luahin Tedim khua mahah amang hi. Tua hun tawh kituakin Saizangah Gualnamte Phungmang in Hausa a sem hi. Dimpi khua-ah hausa bei ahih manin Vumsum in a uk hi. Saizang hausa Phungmang tawh ki ho thei mahmah uh a, sep leh bawl hawmna genna-ah kuamah a ki nawngkai sak omlo-in nuamtakin a mite tuak uh a uk zo uh h. Phungmang in Saizang khua-ah Hausa-in lian a, a neih alam a khawi a gulh zong ci pha hi. A aklui kum khawi khat lian mahmahin sakhi cia pha kici hi. A khuan ciangin ngaih mahmah a, Saizang inn zathum bang pha hinapi in tua aklui khuanin phawng zo hi.

A khua papi khat in la na phuak a,

(a) Phungmang na laang lam aw e, Gil bawhal aw maimit siing mawnge,
(b) Gahliang thel bang tho inge, sesum lam tawh deih zongin cianlai lamsam bawhal khuansiam saitui zathum phawng aw e, a ci hi.
Vumsum’ khan’ sungin Dimpi leh Saizang khua ama huam sungah a koih hi. Vumsum in pu leh pa’ gui zui-in gal leh sa ai-in a om hi. A sanggamte tawh gal beng sa bengin a kuan zelzel hi. Khatvei tua banga a kuan nalam uh panin a naupa Thangpum na gamlek lua ahih manin Manlunte Lang Hlun in Thangpum lim takin thu a dot khit ciangin hi bangin thu a zasak hi, “Thangpum ka hing mat hi, a nei na om uh leh hongkan un,” a ci hi. Tua thu Vumsum in a zak ciangin asanggam dang teng tawh Lang Hlun’ kiangah vapai uh a, a ngetzah dangka pia-in a tankhia hi. Lang Hlun in dangka khaikhat (Pawta nih) ngen hi, ci-in ki gen hi. Vumsumte unau teng Langhlun’ kiang pan a din khiat ciangin Langhlun in mangpha khakin, “Simta Zota ka thah loh ka mat loh om sih, Guite Thangpum kong mat in, ka cimawh hong hu dildel mah ei,” a cih leh Thangpum zong ki hei-in, na cimawh na dong hong hu mah ing, na zi’ su ka luk tawh kituak lah kei,,” ci-in dawng kik hi. Tua ciangin Langhlun zong hehin thakhatin delh pah a, a sangkil a tun laitakin akawl zal (Thungkuah) gui panin manin inn sung lamah Thangpum a kai kik hi.

Tua ciangin buaikik uh a, Langhlun in, “Hawmsa, gensa teng hawm loh gen loh suak hen: Thangpum nong tat kik kei uh leh ka hing khawi kei ding hi,” ci-in a nuai ateng a ngen hi.
1. Takok asau lam 9,
2. Sakhi kaang khat,
3. Dopi kha a po patung khat
4. Aliam abai omlo miksi huanghua theikuang dim (theikuang cih pen gua pum kibawl um tang a kizang a hi hi.)
Thangpum nusia-in Vumsumte in asanggam dang teng tawh inn lam zuan uh a, a inn a tung uh ciangin a thu ala teng a nu’ kiangah ako uh hi. A nu zong dah mahmah a, “Tate aw, tua bang ahih leh Dopi kha a po patung leh huanghua thei kuang dim pen ke’n hong zong ning in, no.sakhi kaang leh Takok lam 9 va zong un,” ci hi. Vumsumte unau teng zong gam kuan pah uh a, gammang tulak a va zon uh leh singsang dawnah takok teh dawk agal muh petmah uh hi.

Tua takok omna lam zuan pah dildel uh a, a kiang a tun uh ciangin alim et uh leh, hualsing heng sung zui-in a po a hi hi. A bul panin sattanin dok pah uh a, lam ateh uh leh lam 9 pha takpi hi. A kisam lai sakhi kaang beng dingin a zan tam uh hi. Tua ciangin a gamvakna khatah sihkhuk khat a tuak uh hi. Tua sihkhuk pang pah uh a, sihkhuk zuanin sa namcin hong pai-in akap ngam kei uh hi. A hi zongin adeih pen uh ahi sakhi kaang hong suak thei mahmah lo hi. Cih nading theilo a lungkham a a om laitakin a ni 9 ni petpet ciangin zingsang phalvak tungin sakhi kaang khat hong suak takpi hi. Vumsum in zong a lungsim sungah, “Ka siam ka sa in hih sakhi kaang na khin in,” ci-in kap a aman takpi uh hi. Nuam lua uh ahih manin lawhcing takin a unau-un inn lam a ciah pah vingveng uh hi. Amaute’ gam kuan kalin anu in zong ahuan sung a om tungtun khat tui a buahbuah leh, dopi kha hinapi-in patung hong po mawk hi. Zuha sa-in theikuang sungah guanga, (tangnuai) singnuai khatah koihin huanghua in zu gimnam a zak ciangin bawk a, asung dimin a lut hi. Tua ciangin theikuang hubitin ala hi.
Sakhi kaang pen a hih leh ahing lai-in ki tun theilo ahi manin, avun hawkin keusak uh a, asa teng aphei aliangin tuisa-ah butin amat zawh uh a ni thum ni ciangin avan dang teng tawh Langhlun’ kiang a tun takpi uh hi. Langhlun in zong ngah zolo ding a a up hinapi tua banga Vumsumte unau in anget teng kimtakin inn hong tunpih theih ciangin lamdang sa mahmah a, “Na sanggampa uh na tatkhiat nadingun na siam na sa un hong huh mah e,” ci-in Thangpum khahkhia pah a, Vumsumte zong nuamtakin Thangpum tawh inn lamah a ciah uh hi.

Vumsum in hawm leh gen siama a u leh anau huai-in khua leh tui in zong itin vang a nei hi. A hi zongin anau tum pen Thangpau in a u Vumsum haza sim giugiau den hi. Khatvei Vumsum a u anau teng tawh phungzu ne-in ni khat tawntung a tu khawm uh hi. Vumsum in zu kham lua ahih manin, a u anau teng a ciah khit ciangin lupna zuanin a ihmu pah hi.

Tua banga Vumsum in a zukham luat lam anaupa Thangpau in a theih ciangin heipi khat tawh kuansimin khuaphawk lo a naksia daldal a om Vumsum’ lutang to sukin si taktak ding hi, ci-in a nusia hi. Inn sung a omte in, “Gal om hi,” ci-in kiko uh a, adelh uh hangin kuamah a mu kei uh hi. Vumsum ahih leh alawmnu kawi bikbekin alawmnu in a lu tungah atau nga-in a ihmu a hi hi. Tua hun lai a a nei zaw deuhte in azat ngei bangin azi in tau kualpi bulh ahih manin tua tau kualpi Thangpau in to kha a Vumsum silo-in liam bek hi. Thangpau in a upa silo-in liam bek a hih lam a theih ciangin kisuangin lau ahih manin Lushei gam lam zuanin sak lamah a tai suak hi.

Vumsum in asanggampa ummawh lo ahih manin, “Pawite in galguk a hong suam hi ding hi,” ci-in ummawh hi. A zingsang ciangin Vumsum in, “ Ka si ding hiam ka hing ding hiam ka tel nadingin mual hong ensak dih un,” a ci hi. Atate in Vumsum innka-ah tuah phei uh a, “Tute aw, mualmong mu theilai ka hih manin ka si kei ding hi, hoihtakin hong kem u,” a ci hi. Tua hunin beh leh phung dang tuamtuam tawh kitung khawma Phaipite twh zong ki teng khawm hi. Tua bang a Vumsum kep leh khual a hong om ciangin Phaipite in, “Ko mau ka pu uh ka kem ding uh hi,” ci-in inn nung inn mai-ah lum leh tei tawh a cing tawntung uh hi. Tua banga Phaipite in a kep laitakin khat in ta nei a, Tua pa in ka ta’ min Vumsum ka pia ding hi, ci-inVumsum in, “Tute aw tua bang a kei hong pia ding na hih uh leh, sun leh zanin nomau mah in hong cing den, hong uum den na hih manun “Sum uum” deih ing,” ci-in Sum uum a phuak hi. Tua Sum uum’ suan leh khakte kuate hi ding hiam cih ki thei kik zo nawnlo hi. Vumsum in amah asuam pawi gal hilo-in asanggampa ahih lam akhua nungah athei hi. Vumsum cina-in si a Tedim khua-ah kivui hi.
3. Mangpum: Vumsum asih khit ciangin a tapa Mangpum in a pu apa’ gam luahin Tedim khua-ah a mang hi. A pu a pa mah bangin galman sakapin a than loh hangin midangte in zong zogawpin ki gen lo hi.

Apa’ khan sungin Saizang hausapa Phungmang tawh ki ho thei mahmah hinapi in, Mangsum’ khan ciangin ki ho thei nawnlo uh hi. A sawt ciangin kido uh a, Mangpum in a zo hi. Phungmang in zong nuamsa nawnlo ahih manin Saizang pan lal khia-in hi bangin la a phuak hi.

(a) Saitui ka vang khua aw e, tam diudeu,
(b) Luah loh a gam bang amang khong ding aw e, a ci hi.
Phungmang in Saizang a nutsiat ciangin Thawmte Mangsum in Hausa a sem hi. Mangpum in tapa Vummang nei a, adang a om zongin ki theilo hi. Tedim khua-ah cina-in si hi.

4. Thanggo’ tangthu: Guilun’ tate Lammang leh Thanggo a hi uh hi. Guilun in sihsan baih ahih manin tagah hi uh a, a nu in Tedim panin lal khiatpihin Bumzang a nua lam Manlunte a belhpih hi.

(1) A ki thah sawmna: Bumzaangah a om lai-in a lawm agualte’ sangin tei zaw, hatzaw, den a hih manin Hausa upate in, “ Hih naupang hong khangto leh mai lamah lelh penin hong om kha ding hi,” ci-in a kikum thei zel uh hi. Tua ciangin Lammangte unau sam uh a, “Tu ni-in ken lamah zapeng la ni,” ci-in a zol uh hi. Lammang leh Thanggo in zong a zui pah uh hi. Tuahpi ken a tun uh ciangin Lammang ken kilah a din laitakin sawn khia uh a, Lammang ken kia-in a si hi. Thanggo in tua banga a upa kenah a sawn khiat uh a muh ciangin, tai pah vingvenga, a delh uh hangin a pha zo kei uh hi.

(2) A ki thah sawmna: Thanggo in tua bangin a lauhuai sungah a om hangin, belh ding dang neilo a hih manin, a nu tawh Bumzang khua mahah a om suak uh hi. A gol ciangin Manlunte’ sung mah panin nungak khat a zi dingin a nu in a pi sak hi. Tawl khat sung a ten khop khit ciangin kilem lo-in a ki khen kik uh hi. A sawt lam ciangin a pu Manlunte in vaihawm uh a bangbang a hi zongin, Thanggote nupa gawm kik ni in, ni khat ni ciangin Zo ngeina bangin tong sak ni,” a ci uh hi.

A vaihawm mah bangun Thanggote nupa kiteng sak uh a, a sawt lo-in a tong sak uh hi. A kipat nitakin tual meikhu-in lam hong pan uh hi. Pawl khatte in lamlam uh a nopsak tuak mahmah uh hi. Thanggo zong bangmah ngaihsun lo bangin kibawl khem a, ahih hangin mite’ omzia leh a mit hek uh a en cik gige hi. Kim khatte lamlam napi upa kim khat sumtawngah ki huau simin hawm leh gen nei bang kek khat a a om mu hi.

Mite’ mit hek zia a hoih loh lam a muh ciangin, Thanggo zong kidawm pahin mite’ lakah kihelin a lam nuam nawn kei hi. A pute in Thanggo thupi bawlin puandum silh sak uh a, akgia totsakin innka dawnah zu atep sak hi. Tua bang hun sungin Thanggo in, “Hih mite in nidang hun lai a mah bangin hong sawm nuam uh hi,” ci-in phawk a, taikhiat sim ding bek a ngaihsun hi. Thanggo pen a kigingsa a om den a hih mah bangin, innka dawnah zutep dingin a kisawl peuh ciangin inn sunga nuai suk dak la simin a puan nuai-ah zu a tep kawmin asel sim hi. A zu tep kawmin innka nuai-ah a nuai suk dak khia sim hi. Tua khit ciangin a akgia leh a puandum zubel silhsakin mite’ muh loh kalin innka nuai-ah tuak sukin a tai khia vingveng hi.
Thanggo om nawnlo a hih lam a theih uh ciangin dah mahmah uh a, a hih hangin a cih nading dang a thei tuan kei uh hi. Tua ahih manin Thanggo a thah sawmna uh a tangtun zolo a suak uh hi.

5. Aigia-ah Thanggo: Bumzang khua panin Thanggo a tai khiat ciangin Aigia khua a tung hi. Tua khua-ah lungmuang zolo-in, Ngaihte beh mi khat cialin gungal-ah a kha sak hi. Lam apai laitakun a khapa in, “Nang lah Nampi’ ta hi ngel lecin kilawm vecin, nidang teh lelh penin piang kha lecin tu laitak ong that nuamte’ adingin baih ngel si cia maw,” a cih leh Thanggo in, “Lawm aw, Nampi’ ta meei nuai-ah ki tawh hi, thudang ngaihsun kei in mi nungta a ka pian leh kong mangngilh kei ding hi. Mi’ tunga thupha bawlte tama ngeilo, khanglui te’n na ci hi. Tu ni a kei’ tunga na thupha bawl pen tu ni-in na sang pah kei zongin na tu na ta in phattuamna khat peuh ngah teitei ding hi, ci-in a gen hi. Ngaihte pa in zong pai pihpih a, gun a tun ciangin gungal akaipih hi. Gungal a tun ciangin Thanggo in, “lawm aw, kong guaih nading lah ka tungah bangmah pua kei ing in, cimtaang gel hawm sung a hakpi khat ka koih pen na la in,” ci-in a vaikhak hi.

6. Sialthahah Thanggo: Paipai-in Sialthah khua a tung leuleu hi, ni khat Thanggo’ nu luikhukah puansawp a a om laitakin sabeng tangval pawl khatin a tei uh tawh a nik hawkkhiatsakin sing tungah a khaisak uh hi, Thanggo’ nu in, “Lawmte aw, ka nik hong pia kik hoh un,” ci-in ngen a, tangvalte in, “Na su nong lah kei leh hong pia kik kei nung,” a ci uh hi, Thanggo’ nu in zong munuam tateu na hih vua leh en un, Lammang leh Thanggo’ ka hin khiatna hi,” ci-in a su phen a, a khua nung ciangin tua tangval teng si-in a silo sun teng zong alu uh kolh gai hi, ci-in ki gen hi.

Thanggo pen tua khua mite in simmawh bawlin, ni khat a zawlpa in zulup a, zu ne a nuamsa a a om laitakin Hausapa in Khipi vui nih la khia-in, “Zawl aw, hih ka pu’ lam, hih ka pa’ lam,” ci-in alak hi. Tua ciangin inn sungah va pai-in dakbu khat lak leuleu a, “Zawl aw, hih keima lam hi,” ci-in a lak leuleu hi. Tua ciangin Thanggo in, “Zawl aw, nang neihsial hi lel cia,” a cih san hi. Tua ni akipanin Neihsial nam min pua uh a, tu dongin “Neihsialte” beh kici suak hi.
7. Lamzang innpi Thanggo: Thanggo Sialthah khua-ah om hi, cih a ki theih ciangin, Lamzaang khua a Ngaihte in Lamzang khua uk dingin a cial uh hi. Sialthah a pai Lamzaangte’ kiangah Thanggo in, “Sanggamte aw, kong paikhiat theih ding ciangin mualah mei kong khu sak ding hi’ng,” a ci hi. Ngaihte pawl in, “Pu aw, mi bangzah nong pai thei ding uh hiam?” ci-in a dong uh hi, Thanggo in, “Pasal 7 leh ka zi ka ta teng uh hi ding hi,” ci hi. Ni khat ni ciangin mualah mei hong khu takpi a, nuam mahmah uh ahih manin dawn uh a, a ni 3 ni ciangin sagawhin an a nek khoppih uh hi. Thanggote Lamzaang khua a tun ciangin Lamzangte zong nuam kisa-in biang vaitung bang liang hi, ci-in ki gen hi.

Gun panin a din khiat lai-un, Thanggo in a sakhau kuahin a thau liang puak a, “Lamzangah teng zo ta na hen nong cih leh, pheizang banzang kham hetlo-in tawl khat sungin Thangho’ suangdawh hong tung sak in,” ci-in phuisamin a taitoh dildel leh gimlo tawllo-in tawlkhat sungin a tung takpi hi.

Lamzaang khua a tun ciangin kuama ten ngamlohna ciknawng lak, a zang dihdiah khat a mu hi. Thanggo in vang a neih leh a neihloh a ki theihnopna-in tua ciknawng lakah zuthawl khat phumin phuisam a, “Lamzaang khua-ah siahtung siahphei ne a, mang zo ta na hen nong cih leh, hih cik nawngpi zankhat thu-in na kang in,” ci-in a sialki tawi a zu phumna tungah siat sukin, a zing sang ciangin a et kik leh ciktui a na kang takpi hi. Tua munah inn lam pah a, akong tual biakna tau gei a amawngpi suan zong tu dongin kimu thei lai hi. Ama nung a Lamzaang khua a tengte in tua mawngpi a bia uh hi.

Thanggo in Lamzaang khua-ah nuamsa mahmah a, taangseu, saliang, sialsiah kai-in innpi-in amaang hi. Tua bangin Lamzaang khua-ah Thanggo lian hi, cih thu Sialthah a om a zawlpa in a zak ciangin kamtai paisakin, “Ka zawlpa’ kiangah hawh nuam ing,” ci-in a gen sak hi. Thanggo in, “Ka zawlpa hong hawh leh a tut akhawl nading takpi zong nei nai kei ing, hong hawh nai kei hen hong hawh hun ding keima’n zasak kik ning,” ci-in kamtaite a vaikhak hi.

Sialthahte in a nu a bawlsiatsak uh Thanggo heh mahmah ahih manin, kolbulh a sawm pah hi. Kamtaite a ciah khit uh ciangin akolbulh nadingin khum gilpi a sui sak pah hi. A zawh ciangin Thanggo in, “Tu-in ka zawlpa hong hawh hen,” ci-in a vaikhak hi. Sialthah khua a a zawlpa in zong, “Ka zawlpa in hong vaikhak a hih teh,” ci-in lawptakin a pai pah hi. Lamzaang khua a tun ciangin Thanggo in zulupin sa gawh a, a zawlpa lungdam leh lungmuang takin a om laitakin Thanggo in, “Zawl aw, ih ki-it ih ki ngai ta zongin thute thu mah a ih pai kul ding hi, na khua vua kong om lai a ka nu nong bawlsiat sak uh pen ka lungkim lo hi, tu-in nang kol kong bulh kul ding hi,” ci-in tangvalte in khum kol a bulh uh hi. Tua ciangin azawl pa in zong, “Zawl aw, ka khua ka tui, ka mi ka sate’ tat khialhna pen ka thuak mah kul ding hi, A hi zongin hih munah kol bulh khau khin a ka om sangin hong ki tansak zaw in,” ci-in a thum hi. Thanggo in, “Zawl aw tua bang ahih leh, na inn a kong hawh lai a, hih ka pu’ lam, hih ka pa’ lam, hih keima lam, ci a nong lah teng tawh hong kitan in, tua teng pen tu zawh ni 7 ni ma peuh maha ka inn nong tun kei leh na khua uh hong simin vut leh vai kong suak sak ding hi,” ci-in a khah hi. Neihsialpa in zong ni 7 cin ma-in tua a nget teng a va puak pah hi. Thanggo in tapa Summang, Paungul leh Lunngul a neih khit ciangin si a Lamzaang khua mahah a kivui hi.

8. Summang: Thanggo Lamzang khua-ah a sih khit ciangin a tapa Summang in apa’ za alaih hi. Tua hunin Dimpi khua-ah Gualnam leh Tawmbingte Hausa lai uh hi. Summang in Lamzaang khua-ah apa’ gam luah a, a vaihawm sungin Saizaang amang Thawmte Mangsum si a, a hawm a gen ding hausa a om nawnloh ciangin aman a uk hi. Summang zong apa mah bangin hawm leh gen siam a khuamkim khua pam in zong zahtak hi. Tapa Pumgo, Ampum, leh Kailun,nei-in a si hi. Summang asih ciangin a zi in la phuak a,

(a) Lamtui kiang mang a lun lai-in, vannuai dawhin tam sak e,
(b) Vannuai dawhin tamsak e, khua cinah siah leh tangkai e,
(a) Khuakim tong dot lamtui zua pa’n, thai tawh sawn tang za aw e,
(b) Za ai e tang za ai e, sial go e, sawm sial go e, a ci hi.
9. Tedim gam piangsak Pumgo: Lamzang khua-ah Summang a sih khit ciangin, a ta upen Pumgo in a pu leh apa’ gam luahin Lamzaang khua mahah a mang hi. A sanggam teng tawh kopin kim leh pam teng sim uh a, gal leh sa-in a minthang hi. Tua bang hun sungin Cimnuai Geltui, Kalzang, khuate-ah namdangte in vaihawm khin uh a kizopna om nawnlo hi. Pumgo a khan’ ciangin pu leh pa’ khuasat sa mah hi ci-in, Tedim khua-ah teng nuam a, Tedim khua-ah a kikhin hi.

Tedim khua panin khua kim khua pam simin Suangkang, Mawnglang, Phaidim, Kahngen, Belpi, Suanzo, Sasih khuate zo gawpin Tedim khua panin a la uh hi. A gal vante sik tawh kibawl a hi Teipi, Namsau, thaute zangin gual zo hi. Pumgo in la na phuak a,

(a) Mang ii tu suan kil bang khang ing, zang a peh sik gawm ing, khua kim a mi suah seu-in kai ing,” a ci hi.
Pumgo in Tedim khua pan a zawh sa khua 7te uk a, ukpi-in a om ciangin alak gam teng Tedim gam ci a, tua pan kipaninTedim gam hong piang khia a hi hi. Pumgo in a galsimna lak panin Saisih khua hamsa sa pen hi.,” ci-in ki ciamteh hi. Luang tampi si uh a, gal lel zahin ki ngaihsun uh hi. Tua ahih manin la phuak a,

(a) Ka thamna ka thamna aw e, sihtui ka thamna aw e,
(b) Sihtui ka thamna aw e, kumcin siah taang ka kaihna,” a ci hi.
Tedim khua-ah nuamsa mahmah a, gal aih, sa aih ton leh lamte a khin hi. Tua ciang in Pumgo in hih bangin la na phuak leuleu hi.

(a) Dimtui vang khua, khua munnuam aw, sial leh sawm taang a tunna,
(b) Sial leh sawm tang a tunna, siing tan’ lam bang eng nah e,
(a) Tang silsial e, tang silsial e, Dimtui vangkhua tang silsial e,
(b) Dimtui vang khua tang silsial e, kawi tawh laukha ka hualna,” a ci hi.
Thangpum in a naupa Ampum ading Hiangzang khua satsak a, tu dongin a suan akhakte Hiangguite kici hi. A nau tum pen Kailun’ ading Lusau khua satsak a, tua a kipanin Kailun’ suan teng tu dongin Losau Guite kici hi.

10. Paihte min puakna: Mangsum in galzo-in asim amal-ah pai kawikawi-in paipai a, Lushei gam lamah a ten lai-in Lusheite in a pianna thu atangthu a sutpih hi. Mangsum in, “Kote pen a paipaite hi ung,,” a a cih ciangin Paite (Paihte) kammal piangkhia a Guite a cih tangin Paite (Paihte) hong kici suak a hi hi.

Sunday, July 31, 2016

Kamhau Tangthu

Khanthuam tapa 6 te lak panin a upa pen Kamhau a hi hi. Lamzaang khua-ah kum 5 sung hausa na a sep khit ciangin, Tedim khua-ah teng nuam a hih manin Ramthlo hausa Tlangtirh kiangah, “Gal hat sa hat khat peuh ka tuah leh hong huh inla, kum 3 simin sial za bo khatta hong pia ning,” ci-in huhna a nget ciangin Tlangtirh lungkimin, a sang hi. Tua hun laitakin Tedim khua-ah Guite-te na teng khin zo uh a, ahih hangin gal leh sa hat lua a hih manin na teng tul zolo uh hi.

Tua bang a huhna anget khit 1804 kum pawl ciangin Kamhau in Lamzaang khua panin Tedim khua satin na teng hi. Inn leh lo zong kician nei man nailo-in, Zo leh Thahdote in na sim pahpah a hih manin Lamzaang khua-ah ciahkik hi. Tua ciangin Kamhau leh Khoilamte in, Falam gam Ngaltu khua a ateng Maanggin zol uh a, 1810 kumin Tedim khua-ah hong teng kik uh hi. Midangte in Tedim hong bel uh a, inn 30 bang pha-in Kamhau in hausa semin Manggin leh Khoilamte in upa na a sem uh hi. Mi hong khang semsemin a sawt lo-in Tedim khua inn tampi hong pha hi. Tua ciangin gam lei lei ukna-ah mipil tampi kisam a hih manin, thu kikuppih dingin Mualbem khua Hauhtuang’ tapa Pauvum sap ding a sawm hi.

Ni khat Pauvum zol dingin Mualbem khua-ah Kamhau va pai a, Pauvum tual a lam kimlai va sam khia-in, “Tedimah hong teng inla kei nuai-ah upa hong sem in, kumsimin inn khat panin tha khat kong kai sak ding a, inn mun lo gam na deihdeihna kong pia ding hi.” ci-in a zol ciangin Pauvum zong lungkimin na zui a, Kamhau in a kamciamna bangin pia hi.

Tua bangin Kamhau in thu khempeuh keima thu hi cilo-in, Hatlangte, Kamdong’ tapa Maanggin leh Dimpi khua panin Tedim hong teng Hatzawte Khoilam tawh thu kikumin vai hong hawmkhawm uh hi. Gal vai sa vai peuh mah Maanggin vaihawm sakin, thu leh la peuhmah Khoilam vaihawmsak hi. Hih mi teng 3 tawh kikopin hong vaihawm ciangin Kamhau zong a hauhna a liatna hong khang semsem hi. A thu a la hong hoih hong pha a hih manin, khuakim khua pam in belin Tedim khua inn 300 hong pha ziau hi. Kamhau khang hunin mun tuamtuam panin mi tuamtuam in hong bel uh ahih manin, pau leh ham hong ki helzau gawp a, a sawt ciangin tu laitak a ih zat Tedim pau hong piangkhia hi. Tua bangin Kamhau leh a seppih upa teng 3 hong minthang mahmahin, Vaipheite in hih bangin la khat na phuah uh hi:-

(a) Sinthu soi ding Tualawn’ pa aw, do cih tulut Amthang’ pa aw,
(b) Docih tulut Amthang’ pa aw, vannuai tulsial a tunna Zatual pa aw,
Na ci hi. (Tualawn pa Khoilam, Amthang pa Maanggin, Zatual pa Kamhaute a cihna a hi hi.)

Tedim khua inn 300 hong phak ciangun a nuai a bangin minam zui-in veng tuamtuamah hong teng uh hi.

1. Bonuai veng: Tu laitak a galkap tualpi nuai nitumna lam teng hi a,Pauvum leh Teizaang mi pawlkhat teng uh hi. Galkap Tualpi pen Khuacin’ inn mun a hi hi.
2. Botung veng: Khuacin’ inn tungsiah nitumna lam teng hi a Zatual
leh Teizaang mi pawl khat teng uh hi.
3. Vaiphei veng: Bonuai veng pan a khang lam nisuahna lam teng hi a, Vaiphei miteng teng uh hi.
4. Sekzaang veng: Sakollam Ngennung lamka panin leilu lam teng hi a Guite miteng teng uh hi.
5. Khuangzaang: Col. Dal Zakam’ inn dung to teng hi a, Thahdo mi teng teng uh hi.
1. Kamhau zi neihna: Kamhau leh Tedim khua nungak melhoih mahmah Cinnngul ki teng uh hi. Kamhau in zi a neihin hausa hi nailo hi. Tedim khua panin Phuaizaang khua-ah Ciinngul a pi khat laitakin meiiluum in mopite a nungah zui litlit hi, kici liang hi. Ciinngul ih cih pen Guite’ tanu hi a, mopite meiiluum in a zuih ciangin, Guite khua leh tui in lamdang sa-in patau uh a,(Bang hang hiam cih leh Sukte gal leh sa a hong hat ciangin a nial ngam loh manin a tensak uh a hi hi.) Guite’ vangletna teng Ciinngul in paikhiat pihin Sukte puak hi kha ding hi, ci-in ngaihsun uh a, “Tu-in ni dang sangin ih vaang kiam zaw kha ding hi,” ci-in pautau mahmah uh hi.

Mualbem khua hausa Khanthuam hong sih ciangin, a ta neu pen Zapau in, a pa gam hong luah hi. A ta upen Kamhau in pawi hangte leh apa hangin, Tedimah Hausa hong sem hi. A sunghte Guite tawh kido lo napi simmawh bawlin khel gamtat hi. Gamgi khen ding hi hang, ci-in Guite inn khuam bul cin tektekah gi khen sese hi. Guite hausapa lungkim lo-in khasia mahmah hi mah ta leh, Maangpi tawh kisiat ding lah kihta a hih manin khasia-in mal lam zuanin tai hi. Hih bangin Guite’ pem khiatna khua leh gamte Kamhau in luah to zel hi. Kamhau ukna khua leh gamte Kamhaute kici a, Mualbem Zapau ukna gam leh khuate Sukte hong kici hi. Kamhau pen neih leh lam sum leh paai a hauh banah tapa 6 nei a tuate in:-

(1) Zatual, (2). Thuamlian, (3). Lianthang, (4). Thang Khawpau, (5). Haupum, (6). Khuacinte a hi hi. Khuacin in tapa nei lo-in khangmang hi.

Sukte beh ngeina pen nauzaw innluah hi a, Khanthuam in a tapa upen Kamhau Lamzaangah inn a tuansak lai-in, inn tuansa gawhin, tua ni-in Khanthuam in hih la na phuak hi.

(a) Taang ni bang ka sat laitakin vonmaang gua bang tuangsak ing.
(b) Vonmaang gua bang tuangsak ing, damtui gam bang maangsak ing.
2. Kamhau’neih na minthangte: Kahau pen a hauhna a liatna hong khan semsem banah, khamtung gam a sum minthang kici khempeuh a ngah zawh nadingin hong hanciam hi. Sum minthang a ngahte panin Langza’Dak minthang nei-in, Tonkai’ dak bu zong sial 100-in lei hi. Ngalngam tuithawl hu 1, Thangho phihtu kuangpi 1, hih teng nei hi. Thangpum kitatna takok lam 9, Mualpite zamkaang minthang leh, Khamtung gam a sum minthang a ki gen khempeuh lakah Guite nuai suk dak minthang leh Maangvungte khut sung a Paitepa’ zamno mai simloh, Kamhau’ khut sung tung khin hi. Sawmsiing khi minthang zong deih mahmah a hih manin angah zawh nadingin hih bangin thu hong ngaihsun a, Maang song kiangah, “Na tupa leh ka tanu ki teng sak leng ih zukuang ih sa kuang hong kinai ding a, nuam mahmah ding a hih manin, sunghta putu suak leng hoih na sa uh hiam,?” ci-in zasak hi. Maangsongte zong Ukpi khat sungh a nei ding ci-in nuamin thukim pah uh hi, “Tua a hih leh, Zuthawl-in bang hong pia ding ka hi uh hiam?” ci-in a dot sak tak ciangin Kamhau in, “Hih tegel’ kiten nading lawmlawm Sawmsiing khi minthang hong pia le ucin kilawm sa ing,” ci-in gen hi. Maangsongte zong Kamhau’ tanu zi-in ngah ding ci-in lawp takin Sawmsiing khi minthang zuthawlin hong pia pah uh hi. Tua ciangin Kamhau in zong a tanu Zaniang a mo dingun pia pah hi. A kha ding 3 tawh gamngai dong khasak hi. Mo khate ciah kik ding hong sawm ciangin Zaniang zong a lawmpa tawh omkhawm nai lopi-in a innah hong ciah kik mawk hi. Apasalte in a pi kik uh hangin ut nawnlo-in hong kikhen uh hi. Tua Sawmsiing khi minthang a ngah theih nading a Kamhau ngian a hih lam a lawmte in a phawk khalo a hi hi. Zuthawl pen mo man lah hilo, kisikkik theih lah hilo a hihmanin, a deihdeih sawmsiing khi minthang a ngah suak hi. Zuthawl kipia lakah tua sang a tam manzaw zuthawl omlo ding hi. Tua hunin sawmsiing khi tang khat in sial 10 bang man hi. Kamhau in khamtung gam a sum minthang khempeuh ngahin a minthang semsem hi.

3. Kam Hau’ Upadi: Kamhau in Tedim gam leh Tonzaang gam khua 135 sung uk a, a ukna gam zai-in mi tampi ong pha a hih manin thu vaihawm ding hong tam semsem hi. A gam sung hoih tak a a uk theih nadingin, thukhun hoih tak a bawl ding ngaihsun a, hih a nuai a mi teng tawh kikumin vaihawmna nei uh hi.

1. Kamhau —- Ukpipa ————- ( Sukte )
2. Pauvuum — Upa lian pen ——– ( Sukte )
3. Maanggin — Gal leh sa vaihawm — ( Hatlang )
4. Khoilam —- Thu leh la vaihawm — ( Hatzaw )
5. Kimthuam — Upa vaihawm ——- ( Zillom )
6. Telkhaat —- Upa vaihawm ——- ( Hatzaw )
7. Pau-am —- Upa vaihawm ——– ( Samte )
8. Cinkim —– Upa vaihawm ——– ( Samte )

Hih mi teng tawh Kamhau in galvai savai, thusia lasia, a om ciangin, mai lam kalsuanna-ah gam sung mite hoih takin a uk theih nading leh gam khangto, gam kilem,a suah nadingin thukhun hoih takin hong bawl hi. Tua thukhun pen A.D 1848 panin hongki zang to a, “KAMHAU UPADI” kici hi. Maangkang kumpi in hong uk ciangin, gam leh lei tawh kituak Upadi a hih manin, pawl khat zangin Pawl khatte tu hun dongin ki zang to suak hi.

Tua thukhunte a lungsim vuah ciamteh uh a mangngilhlo uh hi. Pum zamang in ukpi hong sep ciangin Gamngai upa Pau Cinlian leh Tonzaang sang siapi Sia Seinte’ huhna tawh 1972 kum ciangin hih thukhunte laibu-in hong bawlkhia hi. Hih Upadi sungah ukpipa Hau Cinkhup in a hun tawh kizui-in pawl khat behlap hi. Kamhau Upadi sungah khen 25 leh khenneu 143-in khenin zolai leh kawllai-in ki gelh hi. Tua khenpite in:-

1. Thu neite zuih ding lampi, 2. Thuneite zuih ding ngeina, 3. Logam thu, 4. Singkung leh guah thu, 5. Thangsiahna, 6. Ganhing annekna thu, 7. Khutkhialhna thu, 8.Tungsiah thu nialna, 9. Misuamna thu, 10. Ganhiang suamna thu, 11. Mi haitatna thu, 12. Tungsiah thunialna thu, 13. Gamkang thu, 14. Zehpikna, 15. Guktakna thu,16. Thu imcip thu, 17. Mindaisakna thu, 18. Nupa kimakna thu, 19. Zi ki sutna thu,20. Numei buanna thu, 21. Innluahna thu, 22. Zi tam neite innluahna, 23. Sum leitawina thu, 24. Saliang man tanna thu.

Hih thu teng tawh gam hong uk ciangin gam sungah kilemna omin gam hong khangto mahmah hi.

Khanthuam Tangthu – Sukte gamzai kipatna Part 1

1. A pianna leh a neu lai thu: Nekzom’ tapa Kaihmaang in, Mualbem khua-ah Hausa a sep hun sungin Zaangthuk’ tapa Maangkim leh Pi. Lawmdim in, tapa khat nei uh a, a min Khanthuam a phuak uh hi. A nu a pate khan’ hun laitakin Teizaang khua-ah siah kai masate hilo uh hi. Teizaang khua a nasat masa Zahlang mi Bawihang in Mualbemah siah hong kai masa hi. Ama khan’ hun laitakin Tanlai Teizaang dong ukin siahlawh na kai ngei hi. Bawihang pen a pil na lam sangin thatang hatin a hangsan mi khat a hi hi. Tua hun laitakin Khamtungah mi kitam nailo-in khua khatah inn li inn nga khawng bek kiteng lingleng hi. Bawihang galhang a hihna hih bangin hi bangin la na om hi.

(a) Hong en un hong en un geelkawn nuai hong en un,
(b) Geelkawn nuai hong en un lailu siavau paak bang, na ci hi.
Tua hun laitakin gal lutang sing tungah suang lo-in tuum khau heekin geelkawn luigal leh luigal-ah sing phutin tuumkhau khungin gallu suang uh a guipi khatkhat ngah thei uh hi ci-in ki gen hi. A hi zongin Bawihaang hong kiamkikin, Teizaang khua Sukte Kaihmaang in hong uk leuleu hi. Kaihmaang zong hong hat mahmahin a khuakim khua pam in hong zahtak mahmah hi. Kaihmaang khang hunin sum leh paai tampi nei hi mah ta leh, a neih a lam teng lakpanin Sialsut tei a kici Teipi khat nei a tua pen a manpha mahmah hong suak hi, Bang hang hiam cih leh, Sukte mi khempeuh a ton ciangun Kaihmaang’ sialtei lo-in sial sun theilo se uh hi. Tua teipi pen Heilei khua Hau zanang’ innah om hi. Tua sial teipi sap dingin sialsa bakpi tawi nih tangta-in kisap ngiatngiat hi. Ama teipi lo tawh sial ki sun theilo hinapi-in asial sutman dingin a mit leh a mit kikal a a vun bek aman ngah hi. A u anaute’ khem hilo-in a tul pipa un a telsak a hi hi. Bang hangin tua lai mun tektek na la se hiam cih leh, tua hun laitakin dawi ki kihta lua mahmah a hih manin, losia biakna-in nei uh a tua hangin tulpipa in zong a na tel hi ding hi. Tu hun Pasian’ thu ih theih khit hun ciangin hong kitelsak hi leh bel sial mai vun sangin Kaihmaang’ teipi sap mah ki tel zaw ding hi.

2. Tagah mite’ simmawh khat hi: Khanthuam’ pa Maangkim hi ta leh, Khanthuam mahmah hi taleh mi zawng, mi genthei khat ana hihmanun a tanaute in beh leh phungin zong sim lo uh hi. Khanthuam’ kum sawm khawng a phak laitakin khat vei a lawmte tawh Teizaang tual bawlna-ah mite in tual la a sak laitakun vapai kha uh hi. Tua laitakin Limkhai Hausapa Zelvum akgia sawnkai tot kawmin a lum a tei tawh a va pai phei pen a lawmte tual sung a ki mawlte in suangtang a lot uh leh a khang a ki liansak mahmah a pai bulbul Zelvum’ va kha citciat hi. Hausa pa zong mi ki liansak mahmah khat a hih mah bangin heh sa-in tual sungah va lut a, “Suang tawh kei hong deng kua nei vuam,” ci-in a dot ciangin a lawmte in, Khanthuam tagah khat a hih manin, “Khanthuam hi,” ci-in Khanthuam khiat mikmek uh hi. Mualbem khua Hausa Kaihmaang’ inn a tun ciangin Limkhai hausapa Zelvum in Khanthuam’ kiangah, “Suangtang tang 7 tawh kei hong deng na hih manin suang tang khat ciangin vok tukthum khat ta tawh nong kitat kul ding hi,” ci hi. Amah tagah ahih manin vok tukthum sagih cih thadah khat zong nei zolo hi. A u anau te’n lah huh nuamlo a hih manun Zelvum in, “Tua ahih leh, a sa sanin to hong kai ta hen a cih ciangin Khanthuam in zong sasan piak ding hong ciam pah a, Tua ni a kipan Limkhai Hausapa’ tungah sila-in to va kai hi. A u anaute in vok tuk thum khat tawh tan nuam hi leh tan zo ding uh hinapi-in tan nuamlo uh hi. Bang hang hiam cih leh apa khang a kipan mizawng, mi genthei a hih banah a pa’ sihsan khit ciangin tagah khat a hihmanun a u anaute in simmawhin u leh nau beh lehphungin zong simlo uh hi. Tua hunin Khanthuam neu lai-in, apa Maangkim in sihsan baih a hih manin tagah hong suak hi. Tua bangin a pa Maangkim in hong sih san ciangin lungkhamna, haksatna bawlsiatna tampi hong thuak toto hi. Amah tagah khat hi-in a khoi a vak ding gina omlo a hih manin anduh gilkialin vak kawikawi hi. Khat vei Guite Pauhau in, “Khanthuam ka lo buk vuah giakin ka an uh hongneksak hi,” ci-in thu bawl hi. Tua ciangin aman zong va thuum a, “Sialna deih leh leitawi-in hongpia nung sum na deih leh leitawi-in hong pia nung,” a cih hangin Pauhau ut tuanlo-in a liang vei lam tawh to va kai leuleu hi. Tua bangin a hilopi mite’ simmawhna nakpi-in hong thuak kawikawi hi. Hongkhan toh ciangin Mualbem khuakim a ki heina peuhmah nuam sa nawnlo a hihmanin, Lamzaang Guite a phat laitakin Pumgo va belin Lamzaangah va teng hi. Khanthuam in a nu Lawmdim’ kiangah zi a neih ding leh a neih loh ding dong a, a nu in a thukimpih ciangin Kaihmaang’ tanu Gawhciin tawh hong kiteng uh hi. Khanthuam in ta tampi, 1.Kamhau,2. Gopau,3.Zakhai.,4. Zapau,5. Khanzam, cihte hong nei hi.

3. Khanthuam mitei khat hi: A hi zongin Khanthuam a neulai a kipanin kizenin mi teitang mahmah khat a hih manin, Ukpi hihna lungsim khat pua pah mawk hi. Gam lak vakin zusa vasa a matna vuah a lawmte’ matsa tung panin a liang peuh ne thei zel hi. A mah pen apil simsim khat a hih mah bangin, khat vei alawmte tawh a ling min bakna vuah nahkhu teh khat nahlawngin bawlin tua sungah lingmin a dim sitsetin a koih khit ciangin a lawmte tawh hih bangin thuciamna khat hong bawl uh hi. “Guai, nah khu teh nah lawngin bawl tek ni in a dim a ngah masa peuhpeuh saili tang nah lawng dimta leh, zusa vasa a man ih om ciangin a phei khatta ki pia ding hi hang,” ci-in kiciamin thukimna hong nei uh hi. Tua ciangin a lawmte in zong lo ngeingai uh a, tawmvei sung a lawh khit ciangun Khanthuam in a lingmin lawhsa, a selna pan lakhia simin, “En vo, ke’n a dim ngah ta ing ei,” ci-in lak a hih manin a ki ciamna bangun alawmte in nisimin saili tang nah lawmg dimta leh zusa vasa a mat simun a liangta Khanthuam’ tungah hong pia den uh hi. Tua hun laitakin Khanthuam in Joseph bangin mang khat hong man a:-

“Ka mangin mawngpi kung lian mahmah khatin po ing. Tua mawngkung pha-in gah pha mahmah ahihmanin a tungah zusa vasa in nuamsa-in mawng min bawmin om ngeingai uh hi,” ci-in a nu kiang leh a lawmte’ kiangah gen hi. Amah tagah khat a hih hangin upa pawl khat in a ma om dan leh a mang hong leptoh ciangun, hih pa pen hong khangto leh ni dang ciangin mi’ lelh mahmah khat leh mite’ tungah a tuang pen, mite’ thudot khat hong suak thei kha ding hi, ci-in lauthawng mahmah uh hi.

Zi leh tanei a hong khan zawh ni khatni-in Guite khangno teng in, Tedim khua-ah va teng ni ci a hong vaihawm ciangun, amah zong Tedim khua-ah hong teng to hi. A hi zongin gal vai, sa vai-ah Laamzaangte vaihawmna mah kimang hi. Tua hun laitakin Tedim khuakim a teng Laang Zalian pilin siamin minthang pen a hih manin, Khanthuam in, u leh nau lah gina neilo ka hih manin zawl hoih khat beek zongleng hoih ding hi ci-in Lang Zalian’ kiangah hong hawh hi. Lang Zalian’ kiang hong tun ciangin Lang Zalian in, “Bang ut na hiam,” ci-in a na dot ciangin Khanthuam in, “ Kei pen ka u kanau’ omna Teizaang khua hi a, tu-in kei bek Guitete’lakah ka teng hi, ka si ka hing zongin hong thei, hong don ding zawlhoih khat zong a nang kiangah hong pai hi ing,” a cih ciangin Lang Zalian na nuam mahmah a, “Kei zong utam nau tam neilo hi’ng nopna dahna na tuah ciangin hong thei sak in,” ci-in zulupin hoih takin leng na do a tua ni a kipan Lang Zalian tawh zawlin hong kiman uh hi. Tua hun a kipanin Khanthuam gal vai sa vai- leh hawm leh genah mi kician mahmah khat hong suak to a, aneutung a kipan tagah mi genthei khat a hihmah bangin, gilkial dangtak zong thuak zo-in, vaihawm thu genna-ah a gen khempeuh hoih kisa thei mahmah hi.

4. A kithah sawmna: Khanthuam pilin teitangin vaihawmin hong om toh ciang leh, tapa tampi hong nei-in aneu tung akipan amang leh a om dan tawh hong et toh ciangun, Tua hun lai a Hausa kua a kici Maangkua teng kipawlin bawlsiat theih ding lampi hong zong uh hi.

Khanthuam pen a neutung a kipan apil, a tei, a thahat khat a hih mah bangin, Khai vei Vangteh Pauhaute’ tonna-ah, Khanthuam’ hatna a theih nop man uh leh a bawlsiat nop manun gua khat phutin sathau zol dikdek a a nuh khit uh ciangin, a dawnah sa bak khat koih uh hi. Tua ciangin khanthuam sam uh a, “Hih gua tungah kah inla a dawn na tun ciangin a dawn a sabak na kamah koihin zu lei suk kumin na bungbu leh lamin hong kum suk kik inla, a nuai a zu kilup a kan dong tep in, tuabang na hih zawh kei peuhmah leh hong that ding hi ung,” ci-in anuaiah zu lupsa-in koihin simmawhna tawh sawl uh hi. A mah zong kahto-in a dawna sa alak khit ciangin a cih bangun zulei suk kum bangin a bungbu sa-in hong kumsuk kik a, a nuai a zu tep kawm a hih manin gim mahmah hi. A gei a mi khat in zong hehpih huai sa a hih manin a tui tawm na buak simsak a, zo ciai ci-in a lu phot toh sak hi. Tua munah mite’ simmawhna pan a sih ding khat vei na kipelh hi.

Tua bang a asimmawhpa uh hong khang to-in hongpi cin semsem tak ciangin a nuai a hausa kua teng in a thah theih nadingun nakpi-in hong sawm uh hi, Tua Maang 9 ih cihte in:-

(1) Vungh Vial —- ( Saizaang khua )
(2) Tun kam ——- (Vangteh )
(3) Maang Song — ( Laamzaang )
(4) Domaang —— (Lophei )
(5) Ciangphut —– ( Kalzaang )
(6) Suanthuk —— (Thuklai )
(7) Gomaang —— ( Khuasak )
(8) Hangkam —— (Buanman )
(9) Kaihmaang —- ( Mualbeem ) te a hi uh hi.

Tua mite’ thah sawmna thu Khanthuam in a theih ciangin, A,D.1783 kumin Mualbem khua panin a zi atate tawh, tai-in Guite Kamlam na bel hi. Khuangnung hausa Manlun minam Laangza, khibah gui khat pia a, “Kei hong thah sawm ka galte hong pai cih na theih phetin a sun azanin hong hilh in,” ci-in cial hi.

Khanthuam zong a lungkham lua a hihmanin a cih nading theilo-in Tedim khuakim Leiluum gam pan kipanin Minsan (Gawng gam) Teklui, Mualzaangte-ah vak kawikawi-in nitak khuamial khit ta ciangin daipam inn nawl khat peuhah va giak thei zel hi. Tua bangin zin a tun na khempeuhah, “Tulaitakin no khua sung khawngah bang thu lamdang khawng om a hia,” ci-in a dot kawikawi ciangin nupi khat in,” Bangmah thu lamdang om kei e, Khanthuam’ lutang suan nading singgil ki topsan tua lo buang thu lamdang om kei,” ci-in gen hi. Amah zong tua thu hong zak ciangin thu hoihlo mahmah khat za kisa a hihmanin ka sih ding na mahmah ta hi, ci-in lungkhamin singnuai khatah thu ngaihsunin hong tu hithiat hi. Tua munah a lungsim hong geelgeel ciangin thu hoih khat hong phawk khia a, asuah tak nadingin a ban bulah khau khat tawh nakpi-in hong gak leh a khut dawh hong mang hi. Tua hun laitak pen dawisa, siampute khutdawh domte a ki up san mahmah laitak a hih manin, hih thu tawh suakta kha ning cih hong phawkkhia hi.

Tua ciangin hong ciahkik phot a Tedim khua hongtun ciangin, lokho hong kineih phot hi. Hausa kuate in mi khat hong ensim sak uh a, Khanthuam in balzaangah lo a kho takpi mah hiam? ci-in ensim sak uh hi. Khanthuam in tua thu a theih ciangin, Baalzaangah bal tuh kineihin a thung sungah suangtum pua a bal danin lei sungah suangtum tuh hi. A en simte in Khanthuam tai khia pak lo ding hi bang hang hiam cih leh balzaangah bal lim tuh mahmah hi, cih a gen ciangin tu’n that zo ngawngaw ding hi hang ci-in lungmuang takin om hithiat uh hi.

Tua teng kawmkal panin ni khat anne tui dawn lo-in a lupna tungah, cina-in hong lupcip hi. A zi zong alungkhamin, “Bang tuak na hiam? Bang a cina hiam? Bang duh na hiam? ci-in a dot leh, “Ka ci na peuhmah in bangmah ka duh ngap om kei,” ci-in dawng kik hi. a zi alungkham lua mahmah a hih manin Khanlam va ko a, Khanlam zong hong paipahin Khanthuam’ mai a muh ciangin a si khat zong om nawnlo a mai dang dekdak a om hong muh tak ciangin a lung uh khamin, a si takpi ding hi khong tah ci-in Siampute khutdawh dom dingin hong sam uh hi. Dawisa siampu pa in zong a khut dawh hong dom leh a khut dawh khat zong om nawnlo a hih manin a si takpi ding hin teh, ci-in ummawh hi. Khanthuam a dam lohna thu hausapa in a zak ciangin siampupa samsakin a thu ala dong hi. Siampupa in, “Khanthuam pen no’ thah kullo-in zingsang khua vakma-in si ding hi, a khut dawh ka dom leh om nawnlo hi. A nak lai, a mit a hak lai hi bek hi. Na up kei uh leh va en un,” a cih ciangin, Lamzaang tangval khat pai sak pah vingvengin a va et sak uh leh, a zi zong alawmpa si takpi ding hi ci a dah a lungkham a a kahkah laitak va tuak hi. Tangvalpa zong ciah kik pah vingveng a siampupa gen dan a manna thu leh a tuah thu a va gen ciangin, “ei thah kullo a si ding a hih leh hoih hi,” ci-in a thah sawmna panun hongkhawl phot uh hi. Khanthuam gim a hih manin Khanlamte innkuan in giahpih uh hi. Leng la dang teng hong ciah khit tak ciangin Khanthuam damdamin hong tho khia-in Khanlam tawh vai hong hawm uh a, Rallang Khuangceu bel ni, ci-in khensatin a zan azanin a zi a tate tawh hong pai khia uh hi.

Tedim khuanawl hong tun ciangin Khanthuam in Paukam sawmgiak a mangngilh lam hong phawkin hong kap hi. Khanlam in, “U aw, dah kei in, ka si ka hing zongin kei man va la ning, muvanlai in zong a tui khuai ngeilo ci buang hi,” ci-in hong kithawi hi. Khanthuam in, “Pai ding na hih leh a khekhuan panin zawt phei lecin a kheme na tawng incin kheme tawng na zawt khaknak leh thakhatin kaikhia-in hong tai vingveng un,” ci-in vaikhak hi. Khanlam hong taipah vingvengin hausate’ ham a lumte a khe khuan taw lampanin va zawt a kheme tawng a zawt khak ciangin thakhatin sikin Paulam zong a khekhuan taw lam panin tolhkhia-in a nihun hong tai khia pah uh hi. Saizaang khuavak ma deuhin tung uh a,Gualnamte Awnnang’ innah hong khawl uh hi. Khanthuam pen lau mahmahin pai suak nuam mahmah hi taleh Awnnang lungkim theilo-in Henmaang leh Vungvial va ko-in vok tuk thum khat gawh ding hong sawm uh hi. Khanthuam in, “Zu ki lup sa ki gawh hun hilo hi, sih leh hin ki tello a hihmanin na pai suak phot nung,” a cih hangin a lung uh kim theilo a hihmanun, “Saizaang gam sung peuhmahah kua mah in hong mat khak loh nadingun hong vaihawm nung,” ci-in, vok tuk thum khat hong gawh uh hi.Banghangin tua bangin na vaitut nuam uh hiam cih leh nidang ciangin Khanthuam khangin mi thupi khatin hong om ding lamen uh ahih manin amai a na en khol uh a hi hi. Khanthuamte Saizaang panin a tai khiat ding uh ciangin Awnnangte tawh “Ih tu ih ta khangah kua mah gal leh sa-in ki nei thei lo ding hi hang,” ci-in thuciamna hong bawl uh hi. An a nek khit uh ciangin tai khia pah uh a, a pai khiat limun a galte khua khungmual pangphungah hong suak suk takpi-in Vungvialte’ innah hong kinga uh hi. Tua te in, “Khanthuamte na thei uh hiam,” ci-in dong pah uh a, “Thei mah ung zingsang khuavakma-in paikhia-in tun gun galkah khin ding hi,” ci-in khemin a phak khak ding a dah manun zu lup uh hi. Tua khit ciangin delh teitei uh a, Khanthuamte in khuazingpi mahin khaukhungin a zi a tate uh gungalah a nawn khit ciangun amah a tawpna-ah khaugui tungah a luai laitak a galte in tuak uh a, Khanthuam khautung a luai a muh uh ciangin a khau sattat pah uh hi. Khanthuam in a khau limtakin len a hihmanin gunpiau lamah lawnkhia-in sih nading pan suakta hi. Hih thu tawh kisai-in Khanthuam in la khat na phuak hi:-

(a) Pham hen pham hen nong ci zongin phamna bonge, awnsing lelah bak bang kai siam lei ingh.
(b) Awnsing lelah bak bang kai siam le iinge, tangkhau lelah zawng bang tuan siam lei ingh. Na ci hi.
Tua pan tai suak uh a, Saukong (Hei lei leh suangzaang kikal) a tun dektak laitakun Khanthuam dai leengin a lum a tei a silate khat tawi sak hi. saukong ciang a tun uh ciangin, galte tawh kituak uh a Khanthuam sa-in thal tawh kap lum uh hi. Galte’ khut sung panin Khantuam suak ta leuleu hi. Khanthuam pai suak vingvengin Manlunte va bel hi. Manlunte in sial khat na gawh uh a Khanthuamte a sel theih bangin sel uh hi.
Hausa kuate in Khanthuam a sul a khapin hong delh veve uh hi. Manlunte’ kiang hong tun ciangin a omna hong dong pah uh hi. Manlunte in, “Na zon nopna peuh uh inn sung innpua zong un, a hi zongin sutpi gei a seng ki khuhna pen pusa thoihna a hih manin su kha kei un,” ci-in inn sung a ki lawmna khempeuh zongsak uh hi. Ahi zongin mu zolo uh hi. Bang hang hiam cih leh a sutpi gei lawhpi sungah lawhpi khuhin asel uh a hi hi. A galte’ ciah khit ciangin gungal pawi gamah kha uh a Rallang khua Hausa Khuangceu va bel uh hi, Manlun te’n Khantthuam a phuahna la hi bang khat na om hi.

(a) Om muang siing ta apau in e bawh al bang get ning ci e,
(b) Ka nuam lo e Lun vontawi hi’ng Ral khua-ah zin bang khange,
(Bang hangin hih bangin la na phuak uh hiam cih leh Khanthuam hingmatin a galte in a cil hing geh sawm uh hi.)

1. Rallangah Sialcingte’ kidemna Khanthuamte Rallang a va tun ciangun Khuangceute’ inn va tun den pah uh hi. Khanlamte innkuan a hih leh Khuangceute’ inn tung nuamlo-in, khuanawl singnuai khatah teng uh hi. Rallang khua a tun ciangin Kamhau in a lawmte tawh sialcing khawm zel hi. Khuangceu in Khanthuamte’ om nading inn lam 10 lamsak pah hi. Khanlam in Thlanrawn hausa Tlangtirh va bel hi. Khanlam zong Khanthuam mah bangin galhang tha hat khatin minthang hi. Conghu leh Thlantirh kikal Daltlan mual pen Khanlam’ galmual ci-in tu dongin ki ciamteh hi.

Khanthuamte pata Kamhau tawh Rallangah hong khangto uh a, Kamhau hong gol ciangin a pa mah bangin galhang thahat khatin hong piang hi. Ni khat a sial cinpih a lawmte uh tawh kiciamna thuciam khat hong bawl uh hi. Tua hun laitakin Rallang khua Dokhen in uital gilo mahmah khat nei hi. A kiciamna vuah, “Dokhen’ ak bu bah a aktui a la zo ih om leh vasa ih mat simin a awmsa nisimin saili tang hai khatta ki pia ding hi hang,” ci-in kiciamna bawl uh hi. Tua bangin kiciamna hong bawl khit uh ciangin khat khit khat hanciamin ki thawi uh a, a hi zongin uital hang lua mahmah a hih manin a la ngam kua mah omlo uh hi. Tua ciangin Kamhau hong kipan a uital in an a nek laitak tawh kituakin damdamin gem khiankhianin Dokhen’ akbu bah a aktui va la zo zenzen hi. Uital in a theih ciangin delh pah a, a man sa guh khat pua sim a hih manin saguh a paih leh uital in saguh bawhpah a tua pan suakta hi. Tua ahih manin a lawmte tawh a kiciamna om bangin sialcing naupang khempeuh in zusa vasa amat uh ciangin a awmsa leh nisimin saili tang hai khat ciat Kamhau’ tungah pia pah ngiatngiat uh hi.

Tua khit ciangin Rallang khua mi Kawlphung’ sialtal a hang mahmah khat hong om leuleu a, khua sung mite lokuan sing pua ngam kuamah omlo hi. Hausapa Khuangceu in khua sung tangval teng khawm a, “Kawlphung’ sialtal a kap lum ngam ma om uh leh Hausa upate leh galman sa mante bangin nekna dawnna-ah zu hai sa bak ne khawm dawn khawm ding hi hang,” ci-in thuciam hi. Tangvalte tua sialtal kap ngam kua mah omlo hi. Kamhau zong tua sialtal sawm dingin hong kipan leuleu a sialtal in amuh ciangin na delhpah takpi hi. Kamhau lau hetlo-in sing phung khat bel a ngim cintenin nuamtakin a kap leh, atal kha-in tuk pah hi. Kamhau bek in tua sial kap ngam a hih manin Khuangceu leh a khua sung mite Kamhau’ tungah lungdam thei mahmah uh hi. A kamciamna om mah bangin Khuangceu in Kamhau pahtawina a piak banah, khua sung tangval teng uksak pah hi. Pawi gamah Khanthuam sau veipi vaitham a, a tapa Kamhau leh Ciinngul hong kitten lai-un zong Khuangceu in nakpi takin lopsak hi, kici hi.

[1] Vung Zakham’ tangthu pan a kila hi. Tonzaang Myo.
[2] Pum Zakham tangthu pan a kila a hi hi. Tonzang Myo.

Saturday, July 30, 2016

Pupa sahawm dan

Nopna-Dahna sungah thukhun ngeina zui-in ki-uapin nakhempeuh kiseem hi. Tua thukhun kantanin khengval leh kideihlo hi. Kisam leh zong kideihlo hi. Sanggam abul-adawn kiguang dimdiam hi. Tua zui-in sa hawm uh hi. Aphei tang ding, a liang tang ding, angawng tang ding, cih bangin min gotsa-in nei uh hi. Piakding kilawm khatzong nusia lo uh hi. Sialcingte nangawn sialneel, ci-in atawkuam teng pia uh hi.

Tua tawh kizui-in ama tanhdingaa kisehna mun lian a kipiak keileh bang hang hiam, kapanmun hong kheel hiam, kei hong manuam uh hiding hiam, hong khelbawl hiam, ci-in sittel pah tiuteu hi. Amau dinmun tawh kisai satahn bektawh lungkimse uh hi. Avaal deihlo hi. A hemzawkleh zong lungkimlo uh hi. Thumaan mahmah, cihtak mahmah uh hi.

Amau tanhding sa a piak ciangin, ne pahpah lo-in sittel masa uh hi. A kilawmlo a om ciangin nolhkik uh hi. Tua ahih ciangin Zuhawm-sahawm kidop kul hi. Sasem siam kicial hi. Apazaw-asahzaw cih omsak lo hi. A temha sawipaisak lo hi. Sa semhun ciangin Bangkuapipa leh a tei zawdeuhte in sakuang-umin encik ciat uh hi. Paubanglo dingin hanciam uh hi. Saluang munkhatzong mawkvallo dingin kiseh hi.

Sahawmdan pen hunkhat leh hunkhat munkhat leh munkhat kibanglo hi. Nopna sahawm leh Dahna sahawm kibanglo hi. Mo-sagawh leh thudangte kibang lo hi. Lawm-an neekna-ah Sanggamsa kipia lo hi. Ahih hangin a thusiamte in, Tuibuhsa ci-in Tanupi Tuitaak leh Tanu nihna ahi Sawlla a iikbup hawmsak hi. Bang hang hiam, cihleh Tanute pen kitaang sapna khempeuhah gamtaang ahihman ahi hi.

A. Mo-sagawh Sakuangkhen: Aphei-meibaang, A iiktawn, Alianggel [alianggalkah], Akha phalkhat, Anungzuui phalkhat, Adeekguh phalkhat, Agilpi phalkhat, Abil langkhat, Angoi kawnkhat, Asin sehthumsuah sehkhat.

B. Mokhate sahawm

Thalloh or Sanggamkhatna ——- Atel leh a sungkua namkim.
Sunghpipa ————————– Atel sungnung leh sungkua namkim.
Tanupi or Tuitaak, or ————- A iik leh a sungkua namkim.
Tanu-nauzaw or Sawlla ———- Aphuuk leh a sungkua namkim.
Zinkhak, or Sanggam nihna —— Azungzui leh a sungkua namkim. Vok ahihleh sungkua namkim kipia lo hi. Angoi tumkhat ta kizuisak bek hi.
C. Mopite Sahawmdan

Innteek ———- Aliangbit leh sungkua namkim.
Thalloh ———- Atel leh sungkua namkim.
Sunghpi ——— Atel sungnung leh sungkua namkim.
Tanupi ———- A-iik leh sungkua namkim.
Tanu nihna —– Aphuuk leh sungkua namkim. Vok ahih leh angoi tumkhat tek.
D. Gal-aih Len Sa-aihna Sahawm dan Ngenna

Hihneihna: Ko kiangah sahawmdan namnih om hi. Teizaangtat leh Saizaangtat kici hi. Ko pen Teizaangtat zang kahihman un, namnihin kong gelh hi. Ahizongin nakpi-in kilamdang lua lo hi.

1. Gaal-aihna

Thalloh or Sanggam khatna —— Aphei tumbul.[abultong].
Zinkhak or Sanggam nihna ——- Aliang khat.
Tuitaak, Tanupi ——————– Anaak tangli.
Sawlla, Tanu nihna ————- Anaak tangthum.
Sunghpi in ——————— Angawngsa.
Pu nihna ———————– Ameizui. Vaksa in aliang leh a iiksa kipia hi.
2. Sa-aihna

Thalloh, Sanggam khatna ——– Apheitumbul.
Zinkhak, Sanggam nihna ——— Aliang khat.
Tuitaak, Tanupi —————- Nak tangli.
Sawlla, Tanu nihna ————- Nak tangthum.
Sunghpi ———————— Angawngsa.
Pu nihna ———————– Azungzui, ameizui.
Nuphal ————————- Anaak’ tangnih.
Vakte pen a liang leh a iik kipia hi. Gaal leh Sa thuah thei a, gan pumnih mah kigo hi. Gaalvakte in, Gaal-aihna saliang saang uh hi. Savakhte in sa-aihna saliang saang uh hi.

E. Tong (Zupinung) Ton Ciang a Sahawmdan tuamtuam

Thalloh, Sanggam khatna ——– Aphei khat.
Zinkhak, Sanggamnihna ———- Aliang khat.
Behsabawl ———————- Aliang tumbul.
Sunghpi ———————— A awmlang.(naaktang-9 bang kipia hi.)
Pute ————————— Ameizui tumnih suahin tumkhat kipia.
Tuitaak, Tanupi —————- Amaugawh saluangkhat tutphah hi. Sialvun namkhat cingding zikkhat kipia hi.
Sawlla, Tanu nihna ————- Sagualgawh pen innteek pialo-in amau tutphah hi.
Tulpi ————————– Azangsa phalkhat leh a pheisa baksagih kipia hi.
Zawl ————————— Sialngawng kipia hi.
Songte ————————- Akeng tumbul khatleh a iik phalkhat leh a sungkua namkim kipia.
Lawigawhsa ——————— Pusa thoihna bangin kihawm hi.
Lawigawh voknu sa ———– Phaitam aa alaam cialna-in kipia hi. Zingzu leh phaitamzu site kipia hi.
M. Pupa Ngeina Zukholh: Kawl huzaap Zomi ten Pawi acih pen India lam Zomi te’n Lawm ci uh hi. Ahih hangin hite pen Zopau hilo hi. Zopau iin Ai kicizaw hi. Mimza ai, taangza ai, asamat ai, BA ai, kici hi. Ahih hangin Lawki-hunlai gal-ai, sa-ai cihpen zupi nungin dawibiak ngeina tawh na kizomlua ahihman, ai cihpen lawkivai-lua kisa kha ding hi.

Zomite in gualzawhna leh matutna khatpeuh a om ciangin kipahtawi uh hi. Kasangnaupan lai-in kapa in lai ka-on simin aktawh hong aihsak tawntung hi. Innkuan iin kilungkim mahmah hi. Kalai onman kei aklu hong nesak hi. Thuneuno abat hangin hanciamnopna hong khangsak hi. Nu leh pa hong pahtawina pen ki-angtanpih mahmah hi. Ka uu pen saben uuk ahih ciangin lailam haatlo hi. Ahih hangin vakhu khat amat pen kapa’n aklui khat tawh aihsak hi. Vakhu pen khuttum-cia phalo hi. A aihna aklui pen innkuanmeh cing hi. Tua bang kipahtawina in lungsim cidamsak hi.

N. Pute Tuukzuu Kholh: Zomi lawkite in tuuktung masa anpalte zuu in sa uh hi. Puute zuu khol uh hi. Zucil kaimasa pen a puupi suah uh hi. Apuu in la-in mawkneeklo hi. A tute cidamna ding leh mimza tangza lazo ding, sumnu sumpa lamzawhna dingin thupha ngetsak uh hi. Zomi te ngeina-ah numeite in pianna nulehpa vakna ding thu ngahlo hi. Go leh gam kitomsak lo hi. Ahih hangin numei nualam pen kipuapaih tuanlo hi. Naupangte in puute zahtakpiakna leh pahtawina itna lahna ding ngeina hoihmahmah nabawl zel hi. Puute tuukzu-kholh pen numeilam pahtawina ahi hi. Puute leh lamphung kineekzolo cih paunak nei uh hi. Tua pen naupangte in nulam ahi puute pen simmawh loh ding deihna hi. Lungsim sungah ngeina kipmahmah aguansak ahi hi. Puute simmawhte damlo hi. Nuamsa lo hi. cin umsak hi. Gilsung damlote in gau-an la ci’n puute kiangah ankhing vasiim uh hi. A tute tungah khasia leh, napu ngoidok hing bang hang hong hici bawl na hiam? cithei uh hi. Ngoidok cihpen gilnathei cihna ahi hi. Tua ahih ciangin damlohna thu khatpeuh a omleh puute kiang taailoh phamawh ahihmanin puute kizahtak hi. Ki -iit mahmah hi. Thupha ngahna-naak ahi hi.

Tanu-mokhak khempeuh kiciamkholin, a zu-kholhni kibangsak uh hi. Lawki-hunin omkhawlna munah aneek uh zuu hipen hi. Anlim sangin zuu pen thupiseh zaw uh hi.Puute pahtawina la vive sa uh hi.

(1.a)Kei kapuu te sen a kapuu te ningzuu bang khum thei naleng nuampeng phuhsak vang e
(1.b)Nuampeng phuhsak vang heisa bang paal thei naleng kapal losak vang e
(2.a)Bualna ngei nuam bualna ngei nuam e, puvon siangsung bualna ngei nuam e
(2.b)Laamna ngeinuam laamna ngei nuam e, puvon pahtang laamna ngei nuam e
(3.a)Tualnuam e tualnuam e puute sumtual tualtung tualnuam e
(3.b)Gam nuam e gam nuam e pupa gamzang gamnem gamnuam e
(4.a)Pupa gamzang tangzang khat a, tangkhat suan zong simtheihloh piang e
(4.b)Tang khat suan zong simtheihloh piang a bangaa sunglawh bang kasam hiam aw
(5.a)Theisen puvon ngalliam bel aw tusuanmel haihkha na cia
(5.b)Gual sang tongdam neem zaw ding a, aduang mel hoih ding aw ee
Dawhdan saknung leh dawhdan khangnung dimin zubeel kigual hi. Zubeel khat mikhat in tutpih hi. Sak leh khang abul leh adawn kidawngin lasa ziahziah hi. Pasalnote kikhelin alai-ah tawnsak keukeu hi. Khuangtumpan akhuang saankeuhkeuh iin hong tawp ciangin, suai..suai..suai suai cin, a tangtawnpa kai-in zuu teepsak hi. A puute a itmanin tawn(laam) hi ci-in pakta mahmah uh hi. Tuukzuu-akmat ci-in ak khattek namat uh hi. Pawlkhat in sum mat uh hi. Pawlkhat in gangawh hi. Bang bang kimat taleh tukzu-akmat in sum tua zah hong pia ci uh hi.

Tuhun Christian ten zong hih ngeina paikhia tuanlo hi. Zuu tangin cikhum bawngnawi peuh kikhol hi. Antak bungkhat bungnih vapuak thei hi. Pawlkhat in anlim-tuilim vaneekpih hi. Hih pen puute pahtawina pawi limci mahmah ahi hi.Ei Christian khangthak hunin zong puute pahtawina hunnuam limci-takin kibawl thei lel ding hi.

O. Sazaam: Japan-galma hunin saneek kisangkhaat mahmah hi. Sa-sai omlo hi.
Dangka-tang ngahna haksa lua hi. Akpi khat matkhat in kilei hi. Minvawh khat neilo-in akno khat zong kigongam lo hi. Sumtawng-thoih ahihkeh huanthoih cihkhat in zang hamtang uh hi. Saneekna tawmlua ahihmanin lampi zong uh hi. Inn-4 inn-5 kipawlin banpai-in vok go uh hi. Tua pen sazaam kici hi. Vok pen bangcia go dingcih ciangtan uh hi. Pawlkhat in nekhawm hi. Pawlkhat in a kikimin sehhawm uh hi. Sa khamtakin ne uh ahihman sazaam pen ahihzote ki-eng mahmah hi. Hih kipawlna pen a cithei zawdeuhte aa hi. Meigong daipamte kihel zolo hi.

P. Tukvak: Tanghamkin kici ankung leh kiak kikimin a omlaitak lokhawh kikin mahmah hi. Lo-lel ahihman thacial uh hi. Kialhuntawh kituak sawnsawn hi. Thacialte kivaitut zolo ahihman, tuktun(akhawhsa-tun) ciang kivaakpan hi. Tuktun ciangin thacialte kaikhawm in zuu leh sa akhamtakin neekpih hi. Thacial-vaak tawh kibangnawnlo hi. Pawibawl banglel ahihman nuamsa mahmah hi.

Hih ngeinate pen dawibiakna tawh kisai hilo hi. Amau-hun tawh kituak nuntak khuasakzia ahi hi. Tua banga kikaihkhopnate pen a kingai tengmah ahi hi. Kikholhna tamleh kingaihna leh kiphawkna zong khangpah hi.

laimal kaikhawm-Muangpu


Thursday, April 28, 2016

Pum zawtna ~ (Lephiat) pan suahtak nang seppahding thute


Pum zawtna ~ (Lephiat) pan suahtak nang seppahding thute
Tu hun in mikhat peuh thakhat thu a pum zaw vat in khuaphawk kei leh a kiang a om tengin a pumtangin kimeek mgeimgai thei hi.Khua phawk lo a pum zaw vat khat a kimeek ngeingai na manin akhuak-a sihui neuter kitam in sia huai sak zaw hi. TUa bang a, hih khak loh ding kidop huai hi.

1. Pumzaw vat khat a mun mahah dam takin tanglo in om sak phot ding hi hang.A tuk kik loh nadingin limtakin len ding hihang.Cina atut zawh kei leh a kinagh khat in len ding hihang.

2. Tua khit ciangin lungno a kithatsa (sterilized) zatui sutna phim(or) a dawn maisa ah a kihalsa phim khat tawh cina I khut me nga teng sun in, betang cia si a pai khiat theihna dingin suuk khia ding hihang.Khutme khempeuh pan si betang cia pai khia khin leh a sawtloin khua hong phawk kik dinghi.

3. Cina khat pumzaw in a biang khawnh hong soih leh ciani bil tegel a san dong khut tawh nuai-inkaih sak dinghi. A bil hong san ciang, a bil nuai lam (bil vuhna mun) ah lungno thahsa zatui sutna phim (or) mei-ah a dawn kihal a lungno thahsa phim tawh 2 vei tauk sun in si betang cia a paikhia dingin suuk ding hi. Tua bang sepsak khit tawmvei sungin a biang hong hoih, hong tang kik dinghi.

4. A tung a teng sep khit ciangina kisam zatuite tawh kibawl theihna dingin Zato-ah paipih ding hi hang. A tung a, bangin a dawldawlin sepsakna tawh pumzaw vat hang a thagui sihna, pum langkhat sihna khut leh khe tang thei nawnlo, hoihtak a pau kitel nawnlo cihte mi bat nawnlohna pan suakta dinghi.

Hi bang tawh kibawlna pen Sente ngeina khat hi a, tu hun ciangin Zato siavuanten zong a san thu khat ahihi. Hibangin sepna tawh pumzaw suak ding mite honkhia ciat ni.

Sm-Niang Hen Cing
Zonu’ Tongluan